Ủ phân nóng là trộn vật liệu giàu đạm như phân chuồng, cỏ tươi, rau thải với vật liệu giàu carbon như rơm, lá khô, mùn cưa theo tỉ lệ hợp lý, giữ ẩm như miếng bọt biển vắt ráo, làm đống đủ lớn để giữ nhiệt và đảo định kỳ. Đống ủ đúng sẽ nóng lên rõ rệt trong vài ngày, diệt phần lớn hạt cỏ và mầm bệnh, và hoai nhanh hơn nhiều so với đống để nguội.
Nhiều người ủ phân bằng cách đổ đống rồi để đó. Cách này vẫn ra phân, nhưng chậm, dễ bốc mùi, và phân ra còn đầy hạt cỏ. Ủ nóng cần công nhiều hơn một chút, đổi lại kiểm soát được kết quả.
Vì sao đống ủ nóng lên?
Nhiệt trong đống ủ không đến từ nắng, mà từ hoạt động của hàng tỷ vi sinh vật phân giải chất hữu cơ. Khi có đủ thức ăn, đủ nước và đủ không khí, chúng sinh sôi rất nhanh và tỏa nhiệt. Đống đủ lớn thì nhiệt giữ lại được bên trong, lõi đống nóng lên tới mức tay không chịu được.
Trong giai đoạn nóng, các vi sinh vật chịu nhiệt chiếm ưu thế, phân giải mạnh. Nhiệt độ cao duy trì một thời gian giúp diệt phần lớn hạt cỏ, trứng giun sán và nhiều mầm bệnh có trong phân. Đây là lợi ích lớn nhất của ủ nóng so với ủ nguội.
Khi vi sinh vật dùng hết oxy trong lõi đống, nhiệt giảm và mùi hôi bắt đầu. Đảo đống đưa không khí vào lại, đống nóng lên lần nữa. Sau vài lần đảo, thức ăn dễ phân giải đã hết, đống nguội dần và chuyển sang giai đoạn chín, nấm và giun tới làm nốt phần còn lại.
Hiểu cơ chế này thì mọi quy tắc đều có lý do: tỉ lệ xanh nâu để vi sinh vật có đủ đạm và carbon, độ ẩm để chúng sống, kích thước để giữ nhiệt, đảo để cấp khí.
Tỉ lệ xanh nâu và độ ẩm
Vật liệu xanh. Giàu đạm: phân chuồng, cỏ tươi, lá họ đậu, bã đậu, rau thải.
Vật liệu nâu. Giàu carbon: rơm, lá khô, trấu, mùn cưa, lõi ngô, giấy bìa.
Tỉ lệ theo thể tích. Nhiều người dùng khoảng một phần xanh với hai đến ba phần nâu theo thể tích, rồi điều chỉnh theo mùi và nhiệt.
Phân gà mạnh. Phân gà rất giàu đạm, cần nhiều nâu hơn phân bò.
Nhiều xanh quá thì hôi. Mùi khai amoniac là dấu hiệu dư đạm; thêm rơm, lá khô.
Nhiều nâu quá thì không nóng. Đống khô, nguội, lâu hoai; thêm phân hoặc cỏ tươi.
Băm nhỏ vật liệu. Rơm, cành băm ngắn phân giải nhanh hơn nhiều.
Trộn đều hoặc xếp lớp mỏng. Lớp mỏng xen kẽ, sau khi đảo sẽ trộn đều.
Ẩm như bọt biển vắt ráo. Bóp một nắm vật liệu, rỉ vài giọt nước là vừa.
Tưới khi xếp đống. Vật liệu khô như rơm phải tưới đẫm khi xếp.
Che mưa. Mưa lớn làm đống sũng nước, thiếu khí và rửa trôi dinh dưỡng.
Thêm đất hoặc phân ủ cũ. Một ít đất vườn hoặc phân ủ cũ mang theo vi sinh vật mồi.
Làm đống, đo nhiệt và đảo
Đống đủ lớn. Đống quá nhỏ không giữ được nhiệt; nhiều người làm đống cao ngang hông, rộng tương đương.
Đống quá lớn cũng khó. Lõi đống quá to thiếu khí, khó đảo bằng tay.
Đặt trên nền đất. Tiếp xúc với đất giúp vi sinh vật và giun vào.
Lớp cành ở đáy. Cành to xếp đáy giúp thoáng khí từ dưới.
Đo nhiệt bằng que sắt. Cắm que vào lõi vài phút, rút ra sờ; nóng không cầm lâu được là đống đang tốt.
Nhiệt kế đầu dài. Nếu có, đo nhiệt chính xác hơn và ghi lại.
Đảo khi nhiệt bắt đầu giảm. Thường sau vài ngày đến một tuần ở giai đoạn đầu.
Đảo từ ngoài vào trong. Đưa phần vỏ ngoài chưa nóng vào lõi để cũng được xử lý nhiệt.
Tưới thêm khi đảo nếu khô. Đống nóng mất nước nhanh.
Che đống. Bạt hoặc lá chuối che giữ ẩm, giữ nhiệt, tránh mưa.
Để chín sau giai đoạn nóng. Khi đảo không còn nóng lên, để yên cho phân chín thêm.
Ghi chép. Ghi ngày làm, ngày đảo, nhiệt độ để lần sau điều chỉnh.
Sửa đống ủ có vấn đề
Đống bốc mùi trứng thối hoặc mùi chua là thiếu khí, thường do quá ướt hoặc nén chặt. Đảo ngay, trộn thêm rơm, lá khô, trấu, và kiểm tra xem có bị nước mưa chảy vào không. Đống nằm trên chỗ trũng thì dời đi.
Đống bốc mùi khai amoniac là dư đạm. Thêm vật liệu nâu, trộn đều. Mùi khai là đạm đang bay mất, nghĩa là dinh dưỡng đang thất thoát vào không khí.
Đống không nóng có thể do quá khô, quá nhỏ, thiếu đạm, hoặc thời tiết quá lạnh. Kiểm tra độ ẩm bằng cách bóp tay trước. Nếu ẩm đủ, thêm phân tươi hoặc cỏ tươi. Nếu đống nhỏ, gộp thêm vật liệu cho to lên.
Đống có nhiều ruồi thường là vì rác bếp, phân tươi lộ ra ngoài mặt. Phủ lớp rơm hoặc đất mỏng lên trên sau mỗi lần thêm vật liệu tươi.
Đống có kiến là quá khô. Tưới ẩm và đảo.
Dấu hiệu phân đã hoai và cách dùng
Màu nâu sẫm đồng đều. Không còn nhận ra vật liệu ban đầu, trừ vài mẩu cành cứng.
Mùi đất. Không còn mùi phân hay mùi chua.
Không còn nóng khi đảo. Đảo và tưới mà đống không nóng lên nữa.
Tơi xốp. Bóp thấy tơi, không nhão, không dính.
Thử gieo hạt. Gieo vài hạt cải vào một chậu phân ủ; hạt mọc đều là phân đã an toàn cho cây non.
Sàng lấy phần mịn. Phần thô cho vào đống ủ mới làm mồi.
Bón gốc cây ăn trái. Rải quanh mép tán, phủ rơm lên trên.
Phủ mặt luống rau. Rải lớp mỏng lên mặt luống trước khi trồng.
Trộn giá thể. Một phần phân ủ mịn trộn với xơ dừa, trấu làm giá thể.
Không bón phân ủ chưa hoai cho rau non. Phân chưa hoai có thể làm cây non vàng lá, chết rễ.
Bảo quản có che. Để nơi râm có che mưa, giữ hơi ẩm.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân nóng mất bao lâu?
Tuỳ vật liệu, kích thước đống, thời tiết và số lần đảo, thường vài tuần đến vài tháng. Đống đảo đều, vật liệu băm nhỏ sẽ nhanh hơn.
Có cần men vi sinh để ủ phân không?
Không bắt buộc, vì phân chuồng và đất vườn đã mang sẵn vi sinh vật. Chế phẩm có thể giúp khởi động nhanh hơn, nhưng tỉ lệ, độ ẩm và đảo vẫn là yếu tố quyết định.
Cỏ có hạt có nên cho vào đống ủ?
Cho được nếu chắc chắn đống sẽ nóng đều và đủ lâu. Nếu ủ nguội, hạt cỏ sẽ sống và theo phân ra vườn.
Ủ phân trong hố hay trên mặt đất tốt hơn?
Ủ trên mặt đất dễ đảo và thoát nước hơn. Ủ trong hố hợp vùng khô, giữ ẩm tốt, nhưng dễ ngập vào mùa mưa.
Phân ủ có thay được phân bón hoá học không?
Phân ủ cung cấp chất hữu cơ và dinh dưỡng từ từ, cải thiện đất lâu dài. Với cây cần nhiều dinh dưỡng, lượng phân ủ cần rất lớn; nhiều người kết hợp và giảm dần phân hoá học.
