Dải hoa trồng trên bờ ruộng lúa hay quanh vườn rau cung cấp mật hoa, phấn hoa và chỗ trú cho các thiên địch như ong ký sinh, bọ rùa, nhện, bọ xít bắt mồi. Khi thiên địch có nơi sống quanh năm, chúng có mặt sẵn lúc sâu hại vừa xuất hiện, giữ sâu ở mức thấp và giúp giảm số lần phải phun thuốc.
Mô hình trồng hoa trên bờ ruộng lúa đã được thử ở nhiều tỉnh đồng bằng sông Cửu Long. Chỗ khác giữa ruộng thành công và ruộng chỉ có hoa đẹp nằm ở chuyện có giảm phun thuốc phổ rộng trong những tuần đầu vụ hay không.
Thiên địch cần hoa để làm gì?
Nhiều loài ong ký sinh là kẻ thù tự nhiên của sâu hại: chúng đẻ trứng vào trứng hoặc ấu trùng sâu, ấu trùng ong ăn vật chủ từ bên trong. Ong ký sinh trưởng thành nhỏ xíu, không ăn sâu mà cần mật hoa để có năng lượng. Không có hoa, chúng sống ngắn, đẻ ít trứng.
Một số loài ruồi ăn rệp, bọ cánh gân cũng vậy: ấu trùng ăn sâu hại, con trưởng thành ăn mật và phấn hoa. Bọ rùa ăn cả rệp lẫn phấn hoa khi thiếu rệp. Như vậy hoa giúp giữ quần thể thiên địch trong những lúc sâu hại còn ít.
Bờ ruộng trồng hoa và cỏ cũng là chỗ trú cho nhện, bọ xít bắt mồi khi ruộng bị cày xới, gặt hái. Sau khi gieo vụ mới, chúng từ bờ di chuyển trở lại ruộng. Bờ ruộng trơ trụi, phun thuốc diệt cỏ thì không còn nơi nào để thiên địch trú.
Đây là lý do nông dân thấy rầy bùng phát mạnh sau những đợt phun thuốc sớm trong vụ: thuốc giết thiên địch nhiều hơn giết rầy, và rầy sinh sản nhanh hơn thiên địch hồi phục.
Chọn hoa và cây cho dải hoa
Hoa có mật dễ lấy. Hoa nhỏ, nông, mở như hoa cúc, hoa họ hoa tán hợp với ong ký sinh nhỏ.
Sao nhái. Dễ trồng, nở lâu, được dùng nhiều trên bờ ruộng lúa.
Cúc vạn thọ. Nở lâu, có thể giúp một số loài thiên địch.
Mè, vừng. Vừa cho hoa, vừa cho hạt thu hoạch.
Hướng dương. Hoa lớn, nhiều phấn.
Đậu bắp, đậu đũa. Hoa có mật, vừa cho rau ăn.
Rau thơm ra hoa. Ngò, thì là, húng quế để ra hoa nuôi ong nhỏ.
Cỏ bản địa có hoa. Giữ một phần cỏ dại có hoa trên bờ, không cắt trụi hết.
Nở nối tiếp nhau. Kết hợp nhiều loài để luôn có hoa trong suốt vụ.
Không chọn loài xâm hại. Một số loài hoa lan mạnh vào ruộng, gây hại.
Không chọn cây là ký chủ sâu chính. Tránh cây cùng họ với cây trồng chính nếu chúng nuôi cùng loài sâu.
Trồng và quản lý bờ hoa
Trồng trước hoặc cùng lúc gieo vụ. Hoa nở vào đầu vụ khi thiên địch cần nhất.
Bờ rộng vừa đủ. Bờ lúa hẹp vẫn trồng được một hàng hoa.
Giữ bờ không phun thuốc. Kể cả thuốc diệt cỏ.
Cắt cỏ luân phiên. Cắt một bên bờ, chừa bên kia, để luôn có chỗ trú.
Tưới giai đoạn đầu. Cây hoa con trên bờ khô cần nước để bén rễ.
Tái trồng sau mỗi vụ. Hoa ngắn ngày cần gieo lại.
Để hoa tự gieo hạt. Một số loài tự mọc lại vụ sau nếu để chín hạt.
Làm cả xóm. Một ruộng có hoa giữa cánh đồng phun thuốc dày đặc khó giữ thiên địch.
Kết hợp bờ cỏ, cây bụi. Hàng rào sống quanh vườn là chỗ trú lâu dài.
Quan sát thiên địch. Đi bờ ruộng buổi sáng, đếm nhện, bọ rùa, ong nhỏ trên hoa.
Ghi lại số lần phun. So với các vụ trước để thấy lợi ích thật.
Giảm phun thuốc sớm: phần khó nhất
Dải hoa chỉ phát huy khi người trồng không phun thuốc phổ rộng trong giai đoạn đầu vụ. Với lúa, khuyến cáo phổ biến từ ngành bảo vệ thực vật là hạn chế phun thuốc trừ sâu trong khoảng bốn mươi ngày đầu sau sạ, vì lúa có khả năng tự bù khi bị sâu cuốn lá ăn một phần lá, và thiên địch cần thời gian gây dựng.
Nhiều nông dân thấy vài con sâu là lo, phun ngay. Đây là thói quen khó bỏ nhất. Cách giúp là thăm đồng thường xuyên, đếm sâu và đếm thiên địch, và chỉ phun khi mật độ sâu vượt ngưỡng mà cán bộ bảo vệ thực vật khuyến cáo.
Khi buộc phải phun, chọn thuốc chọn lọc, ít độc với thiên địch, đọc nhãn, đúng liều, đúng thời gian cách ly. Phun cục bộ ở chỗ có sâu, không phun cả cánh đồng.
Kết quả không đến ngay trong vụ đầu. Thiên địch cần vài vụ liên tiếp không bị giết hàng loạt để ổn định. Nhóm nông dân cùng làm trên cả cánh đồng sẽ thấy kết quả rõ hơn nhiều so với một hộ riêng lẻ.
Dải hoa cho vườn rau, vườn cây ăn trái
Trồng hoa xen giữa luống rau. Vài khóm hoa mỗi luống giữ thiên địch gần rau.
Hàng hoa quanh vườn. Viền vườn bằng hoa và cây bụi.
Để rau thơm ra hoa. Ngò, thì là, húng ra hoa là thức ăn cho ong ký sinh nhỏ.
Thảm cỏ có hoa dưới tán cây ăn trái. Không làm cỏ trắng, giữ lạc dại, cỏ có hoa.
Hoa quanh năm. Chọn loài nở vào các thời điểm khác nhau.
Nguồn nước nhỏ. Khay nước nông có đá cho côn trùng uống.
Đống đá, đống củi. Chỗ trú cho nhện, bọ chân chạy, thằn lằn.
Hạn chế thuốc phổ rộng. Ưu tiên chế phẩm chọn lọc, xử lý cục bộ.
Hoa cũng nuôi ong thụ phấn. Cùng một dải hoa phục vụ cả thụ phấn và thiên địch.
Không để hoa thành ổ sâu. Kiểm tra hoa, nếu thành nơi sâu hại sinh sôi thì thay loài.
Kiên nhẫn. Thiên địch cần vài mùa để ổn định.
Câu hỏi thường gặp
Trồng hoa trên bờ ruộng có làm giảm năng suất lúa không?
Bờ ruộng vốn không trồng lúa, nên hoa không chiếm diện tích lúa. Nếu giảm được số lần phun thuốc mà năng suất giữ nguyên, người trồng tiết kiệm được chi phí.
Ong ký sinh có đốt người không?
Phần lớn ong ký sinh rất nhỏ và không gây hại cho người. Chúng chỉ đẻ trứng vào côn trùng vật chủ.
Không phun thuốc đầu vụ có bị sâu cuốn lá phá hết không?
Lúa giai đoạn đầu có khả năng bù lại khi mất một phần lá, và thiên địch sẽ giúp kiểm soát sâu. Theo dõi mật độ và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về ngưỡng cần can thiệp.
Hoa nào dễ trồng nhất trên bờ ruộng?
Sao nhái, mè, đậu bắp thường dễ trồng và nở lâu. Hỏi nông dân đã làm mô hình ở vùng mình để chọn loài hợp đất.
Có mua thiên địch thả vào ruộng được không?
Có một số cơ sở nhân nuôi thiên địch như ong ký sinh, bọ rùa, nấm ký sinh. Thả thiên địch hiệu quả hơn khi ruộng có hoa và không phun thuốc giết chúng.
