Vỏ cà phê, thân chuối, bã mía, rơm rạ, lõi ngô không phải rác. Tuỳ đặc tính, chúng có thể thành phân ủ, lớp phủ gốc, thức ăn gia súc, giá thể trồng nấm, chất độn chuồng hay than sinh học. Chìa khoá là hiểu mỗi loại giàu gì và thiếu gì: nhiều xơ hay nhiều nước, giàu đạm hay giàu carbon, có chất gì cần xử lý trước.
Mùa thu hoạch, nhiều vùng đốt rơm, đổ vỏ cà phê thành núi ven đường, thả thân chuối mục ngoài vườn. Mỗi thứ đó là một phần dinh dưỡng của đất đang bị bỏ phí, và có khi còn gây ô nhiễm.
Nhìn phụ phẩm qua hai câu hỏi
Câu hỏi thứ nhất: nó giàu carbon hay giàu đạm? Rơm rạ, lõi ngô, bã mía, mùn cưa giàu carbon, khô, nhiều xơ. Chúng hợp làm lớp phủ, chất độn chuồng, vật liệu nâu trong đống ủ, giá thể nấm. Nếu bón thẳng vào đất số lượng lớn, vi sinh vật phân giải chúng sẽ lấy đạm của đất, cây có thể vàng lá tạm thời.
Vỏ cà phê tươi, bã đậu, lá họ đậu giàu đạm hơn. Chúng hợp làm vật liệu xanh trong đống ủ, hoặc làm thức ăn cho trùn quế, ruồi lính đen. Thân chuối nhiều nước, mềm, dễ phân huỷ, giàu kali, là thức ăn truyền thống cho heo.
Câu hỏi thứ hai: nó có chất gì cần xử lý? Vỏ cà phê tươi có caffeine và một số hợp chất có thể ảnh hưởng tới cây non và vi sinh vật nếu dùng tươi số lượng lớn; ủ trước là an toàn hơn. Bã sắn có thể còn chất độc cần xử lý. Rơm từ ruộng phun nhiều thuốc cần hỏi rõ.
Trả lời hai câu hỏi này là biết nên đưa phụ phẩm vào đâu trong vòng tuần hoàn của trang trại.
Từng loại phụ phẩm và cách dùng
Vỏ cà phê. Ủ với phân chuồng thành phân hữu cơ bón lại cho chính vườn cà phê; ủ kỹ trước khi dùng.
Vỏ cà phê khô làm than. Đốt trong lò hở thành than sinh học, nạp phân rồi bón.
Thân chuối. Băm nhỏ nấu hoặc ủ chua cho heo, gà; phần thừa ủ phân hoặc làm lớp phủ.
Bã mía. Làm lớp phủ, chất độn chuồng, vật liệu nâu trong ủ phân, giá thể trồng nấm.
Rơm rạ. Làm lớp phủ, trồng nấm rơm, ủ phân tại ruộng, thức ăn trâu bò.
Lõi ngô. Nghiền làm giá thể nấm, chất độn, hoặc làm than.
Thân ngô tươi. Ủ chua làm thức ăn cho trâu bò mùa khô.
Vỏ trấu. Đệm lót chuồng, trấu hun làm giá thể, nhiên liệu.
Lá mía. Phủ lại ruộng mía giữ ẩm, thay vì đốt.
Vỏ tôm cua, đầu cá. Ủ kín làm phân cá, hoặc cho ruồi lính đen; mùi mạnh, cần làm xa nhà.
Bã đậu, bã rượu. Thức ăn cho heo, gà, cá, hoặc cho ấu trùng ruồi lính đen.
Cành cây tỉa. Băm làm lớp phủ lối đi, làm than, hoặc xếp đáy luống cao.
Vì sao đốt rơm là lỗ kép
Đốt rơm trên đồng là cách nhanh nhất để dọn ruộng, và nhiều nơi vẫn làm. Nhưng tính kỹ thì người nông dân đang mất ở hai đầu. Rơm chứa một phần đáng kể kali và các khoáng mà cây lúa đã hút từ đất. Đốt đi, phần carbon và đạm bay vào không khí, tro còn lại dễ bị mưa rửa trôi. Vụ sau lại phải mua phân để bù.
Lớp đất mặt bị nung nóng khi đốt, vi sinh vật và thiên địch trên mặt ruộng chết. Khói rơm ảnh hưởng sức khoẻ cả làng, gây mù mịt trên đường. Nhiều địa phương đã có quy định hạn chế đốt rơm.
Cách thay thế phổ biến là cuộn rơm bán cho người trồng nấm, nuôi bò; ủ rơm tại ruộng bằng chế phẩm vi sinh để phân huỷ nhanh; hoặc cày vùi với thời gian đủ để rơm mục trước vụ sau. Mỗi cách có chi phí và công riêng, nhưng đều giữ được phần lớn giá trị của rơm trong vòng tuần hoàn.
Trồng nấm rơm là cách nhiều hộ đồng bằng tạo thu nhập thêm, sau khi thu nấm thì bã rơm vẫn làm phân được. Một bó rơm dùng hai lần.
Ủ chua thức ăn từ phụ phẩm cho gia súc
Nguyên lý. Vi khuẩn lactic lên men trong điều kiện kín, làm thức ăn chua nhẹ, giữ được lâu.
Nguyên liệu hay dùng. Thân ngô, cỏ voi, thân chuối, ngọn mía.
Băm nhỏ. Băm ngắn để nén chặt, đẩy hết không khí.
Độ ẩm vừa. Quá ướt thì thối, quá khô thì không lên men; phơi héo bớt nếu quá nhiều nước.
Thêm nguồn đường. Rỉ mật, cám giúp vi khuẩn lactic phát triển nhanh.
Nén chặt. Nén từng lớp trong hố, túi hoặc thùng.
Đậy kín. Không khí lọt vào làm mốc.
Chờ đủ thời gian. Thức ăn có mùi chua thơm, màu vàng xanh là đạt.
Mở một phần. Lấy dùng từng phần, đậy lại ngay.
Bỏ phần mốc. Phần mốc đen, mùi thối không cho gia súc ăn.
Tập cho ăn dần. Hỏi cán bộ chăn nuôi về lượng phù hợp cho từng loại vật nuôi.
Lập bản đồ dòng chảy của trang trại
Liệt kê mọi phụ phẩm. Loại gì, bao nhiêu, mùa nào có.
Liệt kê mọi nhu cầu. Phân bón, thức ăn gia súc, chất độn, nhiên liệu, giá thể.
Nối đầu ra với đầu vào. Vỏ cà phê nối với nhu cầu phân, thân chuối nối với heo.
Tính theo mùa. Phụ phẩm nhiều vào mùa thu hoạch, nhu cầu thức ăn cao vào mùa khô; cần dự trữ.
Tìm chỗ nghẽn. Phụ phẩm dư không có chỗ dùng, hoặc nhu cầu không có nguồn.
Trao đổi với hàng xóm. Trại này dư rơm, trại kia dư phân, đổi cho nhau.
Đầu tư máy băm nhỏ. Máy băm giúp xử lý nhiều loại phụ phẩm nhanh hơn.
Tính công lao động. Tận dụng phụ phẩm tốn công; ưu tiên cách đơn giản nhất.
Tránh chất độc tích luỹ. Không đưa phụ phẩm nhiễm hoá chất vào vòng thức ăn.
Ghi lại kết quả. Giảm được bao nhiêu phân mua, bao nhiêu thức ăn mua.
Làm từng bước. Bắt đầu với một hai phụ phẩm lớn nhất của trại.
Câu hỏi thường gặp
Vỏ cà phê tươi bón thẳng cho cây có được không?
Không nên dùng tươi số lượng lớn quanh gốc, vì có thể ảnh hưởng rễ và vi sinh vật. Ủ với phân chuồng cho hoai rồi bón là cách an toàn và hiệu quả hơn.
Thân chuối có cho heo ăn sống được không?
Nhiều nơi cho heo ăn thân chuối băm sống hoặc nấu chín, ủ chua. Thân chuối nghèo dinh dưỡng nên chỉ là một phần khẩu phần; hỏi cán bộ chăn nuôi để phối trộn hợp lý.
Rơm ủ tại ruộng bao lâu thì mục?
Tuỳ chế phẩm, độ ẩm và nhiệt độ, thường vài tuần. Giữ ruộng đủ ẩm sau khi rải chế phẩm giúp rơm mục nhanh hơn.
Bã mía có làm đất chua không?
Bã mía mục chậm và có thể làm giảm đạm tạm thời nếu vùi nhiều. Dùng làm lớp phủ hoặc ủ cùng phân chuồng thì ít ảnh hưởng.
Phụ phẩm có bán được không?
Một số phụ phẩm như rơm cuộn, vỏ trấu, vỏ cà phê có người thu mua. Tính xem bán hay tự dùng có lợi hơn cho trang trại mình.
