Nuôi trùn quế là cách biến phân chuồng thành phân trùn tơi xốp, không mùi, bón được cho rau và cây ăn trái, đồng thời cho ra sinh khối trùn làm thức ăn cho gà, cá. Luống nuôi cần râm mát, ẩm vừa như miếng bọt biển đã vắt ráo, không để đọng nước. Phân cho trùn ăn phải được ủ hoặc để qua giai đoạn nóng, vì phân tươi còn nóng và nhiều khí sẽ làm trùn chết hoặc bỏ đi.
Trùn quế dễ nuôi, nhưng người mới hay mất trùn trong vài tuần đầu. Hầu như lần nào nguyên nhân cũng nằm ở ba chuyện: nóng, úng, và thức ăn sai.
Trùn quế khác giun đất ngoài vườn thế nào?
Trùn quế là loài giun sống ở lớp mặt, trong đống lá mục, phân động vật, không đào sâu vào đất như giun đất thường. Chúng ăn chất hữu cơ đang phân huỷ, sinh sản nhanh, và chịu được mật độ đông. Những đặc tính này làm chúng hợp để nuôi trong luống.
Giun đất ngoài vườn thì ngược lại, sống trong đất, đào hang sâu, sinh sản chậm. Thả trùn quế ra vườn đất khô cứng thì chúng không sống lâu được. Vì vậy trùn quế là công cụ xử lý phân trong luống, còn phân trùn mới là thứ đem ra vườn.
Trùn không có răng. Chúng ăn được nhờ vi sinh vật đã làm mềm thức ăn trước. Đó là lý do phân tươi, rau tươi cần thời gian để vi sinh vật làm việc trước khi trùn ăn được.
Trùn thở qua da, da phải ẩm để thở. Khô quá thì chúng ngạt, ướt quá đến mức ngập thì chúng cũng ngạt. Hiểu hai điều này là hiểu gần hết cách nuôi.
Làm luống và chuẩn bị thức ăn
Chọn chỗ râm. Dưới tán cây, mái lá hoặc mái lưới đen; không để nắng chiếu trực tiếp lên luống.
Nền thoát nước. Luống trên nền đất hơi dốc hoặc có rãnh thoát, không đặt ở chỗ trũng.
Luống rộng vừa tầm với. Rộng vừa đủ với tới giữa từ hai bên, dài tuỳ lượng phân.
Chắn quanh luống. Gạch, ván hoặc thân chuối giữ phân không tràn và giảm mất ẩm.
Che mặt luống. Bao tải, lá chuối, rơm giữ ẩm và che tối; trùn ưa bóng tối.
Phân bò là thức ăn quen thuộc nhất. Phân bò ít nóng, dễ dùng; phân heo, phân gà mạnh hơn nên cần ủ kỹ hoặc trộn.
Ủ hoặc để phân nguội trước. Để phân tươi ủ đống vài tuần hoặc tưới nước cho qua giai đoạn nóng rồi mới cho ăn.
Thử bằng tay. Thọc tay vào phân, thấy ấm nóng là chưa được.
Trộn thêm rơm vụn. Phân quá nhão, trộn rơm, bã mía để thoáng khí.
Cho ăn từng lớp mỏng. Rải lớp phân mới mỏng trên mặt, trùn ăn hết rồi mới rải tiếp.
Cho ăn ở một đầu. Khi thu hoạch, cho ăn một đầu để trùn dồn về đó.
Vì sao trùn bỏ luống đi hoặc chết?
Sáng ra thấy trùn bò lên thành luống, bò ra ngoài, là chúng đang cố thoát. Nguyên nhân hay gặp nhất là thức ăn quá nóng. Một lớp phân tươi dày rải lên luống có thể bắt đầu lên men nóng, khí amoniac bốc lên, trùn bị đẩy đi. Khắc phục bằng cách cào bỏ phần phân nóng, tưới nhẹ, và lần sau ủ phân kỹ hơn.
Nguyên nhân thứ hai là úng. Mưa lớn tràn vào luống không có mái, nước đọng, luống thiếu khí, có mùi chua thối. Trùn bò lên mặt để thở. Cần mái che mưa và rãnh thoát nước.
Nguyên nhân thứ ba là thức ăn có muối, dầu mỡ, vị cay, vỏ cam chanh nhiều, hoặc phân gia súc vừa dùng thuốc tẩy giun. Nếu gia súc vừa được tẩy giun, hỏi thú y về thời gian nên chờ trước khi dùng phân của chúng cho luống trùn.
Nguyên nhân thứ tư là kẻ thù: kiến, chuột, cóc, gà, vịt, chim. Luống không có lớp che là bữa ăn cho gà vịt trong vườn. Kiến tấn công luống khô. Cách phòng là che kín mặt luống, giữ ẩm đều và rào quanh nếu thả gia cầm.
Những thứ không nên cho trùn ăn
Thịt, cá, xương. Thối, thu hút ruồi và chuột, mùi rất khó chịu.
Dầu mỡ, thức ăn chiên. Bọc kín thức ăn, trùn không ăn được, luống bị bết.
Muối, nước mắm, đồ mặn. Muối hút nước qua da trùn.
Ớt, tỏi, hành số lượng lớn. Vị cay, hăng làm trùn tránh xa.
Vỏ cam chanh nhiều. Chua và có tinh dầu; ít thì được, nhiều thì hại.
Phân vừa dùng thuốc. Phân gia súc vừa tẩy giun hoặc dùng một số thuốc có thể hại trùn.
Phân chó mèo. Có thể mang mầm bệnh cho người; không dùng phân trùn này cho rau ăn sống.
Vôi, tro nhiều. Thay đổi độ chua đột ngột.
Lá cây có mùi mạnh. Lá bạch đàn, lá xoan nhiều có thể làm trùn khó chịu.
Nhựa, giấy bóng. Không phân huỷ, lẫn vào phân trùn.
Thức ăn mốc xanh đen lan rộng. Mốc nhẹ không sao, nhưng đống thối nhớt thì không nên cho.
Thu phân trùn và dùng
Dồn trùn về một đầu. Ngừng cho ăn một đầu, cho ăn đầu kia vài tuần, trùn dời sang.
Tách bằng ánh sáng. Đổ phân thành đống nhỏ dưới ánh sáng, trùn chui xuống đáy, gạt lớp trên.
Sàng qua lưới. Lưới mắt vừa giữ lại trùn và phần chưa phân huỷ.
Phơi râm cho ráo. Không phơi nắng gắt làm chết vi sinh vật có ích.
Bón gốc cây. Phân trùn dùng như phân hữu cơ hoai, rải quanh gốc, phủ lớp rơm.
Trộn giá thể. Trộn với xơ dừa, trấu hun làm giá thể ươm cây, trồng rau thùng.
Nước phân trùn. Ngâm phân trùn trong nước sạch ít giờ, lọc lấy nước tưới gốc.
Không cần ủ lại. Phân trùn đã hoai, dùng ngay được.
Bảo quản nơi ẩm mát. Để trong bao thoáng, không khô kiệt, không ngập nước.
Trùn làm thức ăn gia cầm, cá. Cho ăn tươi lượng vừa phải, bổ sung đạm; hỏi cán bộ chăn nuôi về khẩu phần.
Rau ăn sống. Phân trùn từ phân gia súc vẫn nên dùng trước thu hoạch đủ lâu và rửa rau kỹ.
Câu hỏi thường gặp
Bao lâu thì trùn biến phân bò thành phân trùn?
Tuỳ mật độ trùn, độ dày lớp phân và nhiệt độ, thường mất vài tuần đến vài tháng. Luống nhiều trùn, cho ăn lớp mỏng thì nhanh hơn.
Mùa lạnh miền Bắc nuôi trùn được không?
Được, nhưng trùn ăn và sinh sản chậm khi lạnh. Che luống kín hơn, phủ dày, đặt nơi kín gió và có thể trộn thêm phân để giữ ấm nhẹ.
Luống trùn có mùi hôi không?
Luống đúng kỹ thuật chỉ có mùi đất ẩm. Mùi hôi chua là dấu hiệu thức ăn quá nhiều, luống úng hoặc thiếu khí.
Nuôi trùn trong thùng xốp ở nhà được không?
Được, dùng thùng có lỗ thoát nước ở đáy và lỗ thông khí, đặt nơi râm. Nuôi trong nhà hợp với rác bếp nhỏ, cho ăn ít một.
Phân trùn có đốt rễ cây không?
Phân trùn đã hoai và dịu nên rất ít khi đốt rễ, kể cả với cây non. Tuy vậy vẫn không nên đổ đống sát thân cây.
