Ong dú bay kiếm mồi trong phạm vi gần tổ, ghé nhiều hoa nhỏ và không đốt người, nên rất hợp để đặt ngay trong vườn cây ăn trái hay nhà lưới trồng dưa, dâu tây. Hiệu quả thụ phấn phụ thuộc vào số đàn so với diện tích, vị trí hộp, việc đặt hộp trước mùa hoa đủ sớm để đàn quen vườn, và việc không phun thuốc độc với ong khi hoa đang nở.
Nhiều chủ vườn nuôi ong dú ban đầu vì mật, rồi mới nhận ra lợi ích lớn hơn là trái đậu đều hơn. Nhưng ong dú không phải phép màu: với một số cây, chúng giúp rõ, với một số cây khác gần như không đóng vai trò gì.
Vì sao ong dú hợp cho thụ phấn trong vườn?
Ong dú bay xa kém ong mật, thường kiếm mồi trong phạm vi vài trăm mét quanh tổ. Với người muốn nuôi lấy mật, đây là hạn chế. Với người muốn thụ phấn, đây lại là lợi thế: ong tập trung làm việc trong vườn của mình chứ không bay sang cánh đồng xa.
Ong dú nhỏ, chui được vào những hoa nhỏ, hoa hẹp. Chúng ghé nhiều hoa liên tục trong ngày, mỗi lần mang theo một ít hạt phấn. Không có ngòi nên đặt hộp ngay giữa lối đi, gần nhà, gần công nhân làm việc đều an toàn.
Trong nhà lưới, nhà màng, ong dú chịu không gian kín tốt hơn ong mật, vốn hay đâm vào lưới tìm lối ra và chết dần. Nhiều nơi ở châu Á đã thử dùng ong không ngòi thụ phấn dưa lưới, dâu tây trong nhà màng.
Tuy nhiên đàn ong dú ít quân. Một hộp ong dú đi thăm ít hoa hơn nhiều so với một đàn ong mật. Vườn rộng cần nhiều hộp, phân bố đều. Và ong dú chỉ làm việc tốt khi đàn khoẻ, nghĩa là người trồng phải chăm ong như chăm cây.
Cây nào hưởng lợi, cây nào không?
Chôm chôm. Nhiều giống có hoa cần côn trùng mang phấn; ong nhỏ là khách thăm hoa thường gặp.
Mắc ca. Hoa nhỏ mọc thành chùm, ong không ngòi được ghi nhận là tác nhân thụ phấn ở nhiều nơi.
Xoài. Hoa nhỏ, nhiều loài côn trùng thăm; ong dú góp một phần cùng ruồi, ong khác.
Cà phê. Cà phê vối cần thụ phấn chéo, ong góp phần tăng đậu quả.
Dưa lưới, dưa leo nhà lưới. Cần côn trùng mang phấn từ hoa đực sang hoa cái.
Dâu tây nhà màng. Thụ phấn đều giúp quả tròn, ít méo.
Sầu riêng. Hoa nở ban đêm, dơi là tác nhân chính; ong dú đóng vai trò nhỏ.
Thanh long. Hoa nở đêm, to; ong dú ít đóng góp, nhiều vườn thụ phấn tay.
Lúa, ngô. Thụ phấn nhờ gió, ong không cần thiết.
Chuối, dứa thương phẩm. Quả hình thành không cần thụ phấn.
Cây có múi. Nhiều giống tự thụ phấn được, ong có thể giúp tăng đậu ở một số giống.
Hỏi kỹ cho giống cụ thể. Cùng một loài, các giống có nhu cầu thụ phấn khác nhau.
Đặt hộp ong trong vườn
Đặt trước mùa hoa. Đặt hộp vài tuần trước khi hoa rộ để ong định hướng và quen vườn.
Phân bố đều. Nhiều hộp rải khắp vườn tốt hơn gom một chỗ, vì ong dú bay gần.
Bóng râm, kê cao. Hộp dưới tán, trên giá có chân chống kiến.
Không đặt sát hàng cây phun thuốc. Chừa khoảng cách và tấm che khi phun.
Có nguồn nước gần. Chậu nước nông có đá kê cho ong uống, nhất là mùa khô.
Có nguồn hoa ngoài mùa chính. Trồng cây hoa quanh vườn nuôi ong khi cây chính không ra hoa.
Có nguồn nhựa cây. Ong dú cần nhựa để xây tổ; vườn có điều, xoài là thuận.
Nhà lưới: đặt giữa nhà. Tránh đặt sát vách lưới nóng.
Nhà lưới: bổ sung thức ăn. Khi hoa ít, đàn trong nhà lưới có thể đói; hỏi người nuôi có kinh nghiệm cách hỗ trợ.
Ghi lại vị trí hộp. So tỉ lệ đậu trái gần và xa hộp.
Thuê hộp theo mùa. Một số người nuôi ong có dịch vụ cho thuê hộp; thoả thuận rõ về thuốc và chăm sóc.
Thuốc bảo vệ thực vật và ong: thoả thuận trước mùa hoa
Ong dú đàn nhỏ, rất nhạy với thuốc trừ sâu. Một lần phun thuốc độc với ong lúc hoa đang nở có thể làm đàn mất phần lớn ong thợ đi kiếm mồi, đàn suy kiệt trong vài tuần. Người trồng thấy trái ít mà không biết vì sao.
Nguyên tắc là không phun thuốc độc với ong khi hoa đang nở. Nếu bắt buộc phải xử lý sâu bệnh, chọn thuốc có độ độc thấp với ong theo thông tin trên nhãn, phun vào chiều tối khi ong đã về tổ, và che hoặc đóng cửa hộp trong thời gian phun theo hướng dẫn của người nuôi ong.
Nhiều loại thuốc ghi rõ cảnh báo độc với ong trên nhãn. Đọc nhãn, tuân thủ liều và thời gian cách ly là việc bắt buộc. Thuốc trừ cỏ, thuốc trừ nấm cũng có thể ảnh hưởng tới ong, không chỉ thuốc trừ sâu.
Nếu thuê hộp ong của người khác, thoả thuận bằng văn bản về lịch phun, loại thuốc được dùng, và trách nhiệm nếu đàn chết. Nhiều mâu thuẫn giữa chủ vườn và người nuôi ong bắt đầu từ việc không nói trước.
Đo hiệu quả thụ phấn
Đánh dấu chùm hoa. Buộc dây màu vào một số chùm hoa gần và xa hộp ong.
Đếm tỉ lệ đậu trái. Đếm số hoa và số trái non sau vài tuần.
So với mùa trước. So tỉ lệ đậu, nhưng nhớ thời tiết từng năm khác nhau.
Trùm túi lưới một số chùm. Chùm được trùm không cho côn trùng vào là mốc so sánh.
Quan sát hình dạng quả. Dâu tây, dưa thụ phấn kém thường méo, lệch.
Đếm ong thăm hoa. Đứng quan sát vài phút mỗi buổi sáng ở vài chùm.
Ghi thời tiết. Mưa, lạnh làm ong ít bay, ảnh hưởng thụ phấn.
Ghi sức khoẻ đàn. Đàn yếu thì kết quả thụ phấn cũng kém.
Không kết luận sau một mùa. Theo dõi vài mùa mới rõ.
Tính chi phí. So công chăm ong với lợi ích trái tăng thêm.
Chia sẻ kết quả. Kết quả thật của vườn mình giúp hàng xóm quyết định.
Câu hỏi thường gặp
Một vườn cây ăn trái cần bao nhiêu hộp ong dú?
Tuỳ loại cây, mật độ hoa, diện tích và sức đàn, chưa có con số chuẩn áp dụng chung. Bắt đầu với vài hộp phân bố đều, theo dõi tỉ lệ đậu trái rồi điều chỉnh.
Ong dú có thụ phấn cho sầu riêng không?
Sầu riêng nở hoa ban đêm và chủ yếu nhờ dơi thụ phấn; ong có thể thăm hoa vào sáng sớm nhưng vai trò nhỏ hơn. Nhiều vườn sầu riêng vẫn thụ phấn bổ sung bằng tay.
Ong dú có sống được trong nhà lưới lâu dài không?
Được nếu có đủ hoa và nguồn nước, nhưng nhiều nhà lưới chỉ có hoa theo đợt. Ngoài mùa hoa, nên đưa hộp ra ngoài để đàn kiếm ăn tự do.
Nuôi ong dú thụ phấn có cần xin phép không?
Thường không cần giấy phép cho việc đặt hộp trong vườn nhà. Nếu đặt gần khu dân cư đông, nên trao đổi với hàng xóm.
Ong mật hay ong dú thụ phấn tốt hơn?
Mỗi loài có ưu điểm: ong mật đông quân, bay xa; ong dú bay gần, không đốt, hợp nhà lưới. Nhiều vườn kết hợp cả hai và giữ côn trùng tự nhiên.
