Khi buộc phải phun thuốc bảo vệ thực vật, có thể giảm rất nhiều thiệt hại cho ong bằng vài quy tắc: không phun khi cây đang nở hoa, phun vào chiều tối khi ong đã về tổ, chọn thuốc có cảnh báo độ độc với ong thấp theo thông tin trên nhãn, tránh phun ngày gió, cắt cỏ có hoa dưới tán trước khi phun, và báo trước cho người nuôi ong quanh vùng. Đọc nhãn, dùng đúng liều, mang bảo hộ và tuân thủ thời gian cách ly là bắt buộc.
Ong mật, ong dú, ong đất, và hàng trăm loài côn trùng thụ phấn khác làm việc không công cho vườn. Một lần phun sai giờ có thể xoá sạch công ấy trong một buổi chiều.
Ong bị thuốc hại theo những đường nào?
Đường trực tiếp nhất là ong bị thuốc phun trúng khi đang bay hoặc đang đậu trên hoa. Nhiều loại thuốc trừ sâu diệt côn trùng qua tiếp xúc, và ong cũng là côn trùng. Phun giữa buổi sáng lúc ong đang kiếm mồi là cách giết ong nhanh nhất.
Đường thứ hai là ong ăn phải mật và phấn nhiễm thuốc. Thuốc đọng lại trên hoa, hoặc với một số nhóm thuốc lưu dẫn, đi vào mô cây và xuất hiện trong mật, phấn. Ong mang về tổ, ấu trùng ăn phải. Loại hại này âm thầm, đàn yếu dần mà không thấy ong chết đống trước cửa.
Đường thứ ba là nước. Ong uống nước đọng trên lá, trong vũng quanh vườn vừa phun, hoặc từ nước rửa bình phun đổ bừa.
Đường thứ tư là trôi dạt. Giọt thuốc bay theo gió sang vườn bên cạnh, sang dải hoa, sang hộp ong đặt gần. Người phun có thể không hề nghĩ mình đang phun lên ong.
Quy tắc giờ phun và cách phun
Không phun lúc hoa nở rộ. Nếu có thể, xử lý sâu bệnh trước khi hoa nở hoặc sau khi hoa tàn.
Phun chiều tối. Khi ong đã về tổ; thuốc có thời gian khô trước sáng hôm sau.
Không phun sáng sớm có sương. Thuốc đọng trên lá ướt lâu khô, ong ra buổi sáng dễ tiếp xúc.
Không phun ngày gió. Gió làm trôi dạt sang vùng không định phun.
Không phun trước mưa. Mưa rửa thuốc xuống đất và nước.
Phun đúng liều. Tăng liều không tăng hiệu quả mà tăng hại cho ong và môi trường.
Phun cục bộ. Chỉ chỗ có sâu, không phun cả vườn.
Hạ vòi phun. Phun gần mục tiêu, giảm giọt bay xa.
Dùng béc phun giọt lớn. Giọt lớn ít bay hơn giọt sương mịn.
Cắt cỏ có hoa dưới tán trước. Ong đang hút mật cỏ hoa sẽ dính thuốc.
Che hoặc dời hộp ong. Nếu có hộp ong gần, thoả thuận với người nuôi về cách che hoặc đóng cửa hộp.
Không đổ nước rửa bình bừa bãi. Đổ xa nguồn nước, xa chỗ ong uống.
Đọc nhãn thuốc: ong được nhắc ở đâu?
Nhãn thuốc bảo vệ thực vật thường có phần cảnh báo về độ độc với ong, cá, và các sinh vật khác. Một số nhãn ghi rõ không phun khi cây đang ra hoa, hoặc độc với ong. Nhiều người chỉ đọc phần liều lượng và bỏ qua phần này.
Các nhóm thuốc trừ sâu có độ độc với ong rất khác nhau. Một số nhóm thuốc diệt côn trùng phổ rộng được biết là độc cao với ong. Chế phẩm sinh học như vi khuẩn Bt thường ít ảnh hưởng tới ong hơn vì tác động chọn lọc lên sâu non. Tuy vậy, không nên tự suy từ tên nhóm, mà đọc chính nhãn của sản phẩm mình mua.
Thuốc trừ nấm và thuốc diệt cỏ cũng không phải hoàn toàn vô hại với ong, và một số kết hợp thuốc có thể độc hơn từng thuốc riêng lẻ. Tránh tự pha trộn nhiều loại khi nhãn không hướng dẫn.
Không chắc thì hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc đại lý có chuyên môn, và nói rõ trong vườn có nuôi ong. Họ có thể gợi ý nhóm thuốc ít hại hơn cho cùng một loại sâu.
Làm việc với người nuôi ong quanh vùng
Biết ai nuôi ong. Hỏi quanh xóm, trong bán kính ong bay.
Báo lịch phun trước. Một tin nhắn trước một ngày giúp người nuôi ong kịp chuẩn bị.
Nói loại thuốc. Người nuôi ong biết thuốc nào cần dời hộp, thuốc nào chỉ cần che.
Thoả thuận giờ phun. Hai bên cùng chọn giờ ít hại nhất.
Nhóm tin nhắn chung. Cả vùng dùng một nhóm để báo lịch phun.
Người nuôi ong cũng có trách nhiệm. Đặt hộp ở nơi đã thống nhất, không đặt sát vườn phun thường xuyên.
Hợp đồng khi thuê ong. Ghi rõ lịch phun, loại thuốc, trách nhiệm khi ong chết.
Ghi nhận khi có sự cố. Chụp ảnh ong chết, ghi thời gian, không đổ lỗi vội.
Hỏi cơ quan chuyên môn khi nghi ngộ độc. Có thể lấy mẫu ong chết để phân tích nếu cần.
Hiểu lợi ích hai chiều. Người trồng cần ong thụ phấn, người nuôi ong cần hoa; hợp tác có lợi cho cả hai.
Giảm phun là giải pháp gốc. Quản lý dịch hại tổng hợp giúp ít phải phun hơn.
Giảm phun: con đường dài hạn
Thăm đồng thường xuyên. Phát hiện sớm để xử lý cục bộ, tránh phun cả vườn.
Ngưỡng hành động. Chỉ phun khi mật độ sâu vượt ngưỡng khuyến cáo.
Giữ thiên địch. Dải hoa, hàng rào sống, bờ cỏ nuôi thiên địch tự nhiên.
Bẫy. Bẫy pheromone, bẫy dính, bẫy mồi giảm quần thể sâu.
Bao trái. Bao trái xoài, ổi chặn ruồi đục trái mà không phun.
Vệ sinh vườn. Nhặt trái rụng, cắt cành bệnh.
Giống chống chịu. Chọn giống ít bị sâu bệnh chính.
Cây khoẻ nhờ đất khoẻ. Cây bón cân đối ít bị rệp, sâu hơn cây dư đạm.
Chế phẩm sinh học. Ưu tiên khi có hiệu quả với sâu đích.
Ghi chép. Ghi mỗi lần phun và lý do; nhìn lại cuối năm thấy lần nào có thể bỏ.
Học hỏi. Tập huấn quản lý dịch hại tổng hợp do khuyến nông tổ chức.
Câu hỏi thường gặp
Phun thuốc buổi tối có an toàn hoàn toàn cho ong không?
Không hoàn toàn, nhưng giảm đáng kể việc ong bị phun trúng. Với thuốc tồn lưu lâu hoặc lưu dẫn vào hoa, ong vẫn có thể bị ảnh hưởng hôm sau.
Làm sao biết ong chết do thuốc?
Ong chết nhiều đột ngột trước cửa tổ ngay sau đợt phun quanh vùng, có con run rẩy, bò lê, là dấu hiệu nghi ngộ độc. Ghi lại thời gian, chụp ảnh và hỏi cơ quan chuyên môn nếu cần xác minh.
Thuốc sinh học có hại cho ong không?
Nhiều chế phẩm sinh học ít hại cho ong hơn thuốc hoá học phổ rộng, nhưng không phải tất cả. Đọc nhãn sản phẩm cụ thể và tránh phun lên hoa đang có ong.
Có nên phun thuốc khi cây đang ra hoa không?
Nên tránh, vừa hại ong vừa có thể làm hỏng hoa. Nếu dịch hại buộc phải xử lý, chọn thuốc ít độc với ong theo nhãn và phun chiều tối.
Hàng xóm phun thuốc làm chết ong nhà tôi thì làm sao?
Nói chuyện với hàng xóm về lịch và giờ phun, đề nghị báo trước. Nếu thiệt hại lớn, nhờ chính quyền địa phương hoặc hội nông dân hoà giải.
