Vườn cây ăn trái miền Tây qua được mùa hạn mặn khi người trồng đo độ mặn trước mỗi lần lấy nước, trữ đủ nước ngọt từ cuối mùa mưa, đóng cống bờ bao kịp thời, giữ ẩm gốc bằng lớp phủ và tưới tiết kiệm. Cây nhạy mặn như sầu riêng, chôm chôm cần được ưu tiên bảo vệ trước hết.
Những mùa mặn lớn đã làm nhiều vườn sầu riêng ở Bến Tre, Tiền Giang chết hàng loạt. Điều đau lòng là không ít vườn mất cây chỉ vì một lần bơm nước mà không đo, tin rằng nước trong mương vẫn ngọt như hôm trước.
Mặn làm hại cây thế nào?
Khi nước tưới có nhiều muối, đất quanh rễ trở nên mặn. Muối trong đất làm rễ khó hút nước, giống như cây đang đứng trong đất khô dù đất ẩm. Cây héo, lá cháy mép, và nếu kéo dài, rễ tơ chết dần.
Một số ion trong muối như natri và clo còn tích luỹ trong lá gây độc trực tiếp. Lá già cháy từ mép vào trong, cháy khô màu nâu. Cây nhạy mặn biểu hiện rất nhanh, có khi chỉ sau vài lần tưới nước nhiễm mặn.
Mức chịu mặn của các loại cây khác nhau rất xa. Sầu riêng được xem là thuộc nhóm nhạy nhất, nhiều khuyến cáo của ngành nông nghiệp các tỉnh coi nước có độ mặn chỉ khoảng nửa phần nghìn đã là rủi ro. Dừa chịu mặn tốt hơn nhiều. Cách chắc chắn nhất là theo dõi khuyến cáo cụ thể của sở nông nghiệp tỉnh mình cho từng loại cây.
Mặn cũng ảnh hưởng lâu dài lên đất. Đất bị tưới mặn nhiều lần có thể mất cấu trúc, cần thời gian và nước ngọt để rửa. Vì vậy phòng mặn luôn rẻ hơn chữa mặn.
Đo độ mặn: thói quen cứu vườn
Mua bút đo độ mặn hoặc độ dẫn điện. Thiết bị cầm tay giúp biết con số trong vài giây.
Hiệu chuẩn định kỳ. Bút đo lệch cho con số sai; hiệu chuẩn theo hướng dẫn nhà sản xuất.
Đo trước mỗi lần bơm. Độ mặn thay đổi theo con nước trong ngày; hôm qua ngọt không có nghĩa hôm nay ngọt.
Đo theo thuỷ triều. Nước ròng thường ngọt hơn nước lớn ở nhiều vùng; lấy nước theo giờ đo được.
Đo ở tầng mặt và tầng sâu. Nước mặn nặng hơn, có thể nằm ở đáy mương.
Đo nước trữ. Nước trong mương trữ có thể mặn dần do thấm từ bên ngoài.
Đo đất quanh gốc. Một số bút đo đất giúp biết đất đã tích muối chưa.
Theo dõi thông báo. Cơ quan chức năng tỉnh thường thông báo độ mặn trên các sông chính.
Ghi sổ. Ghi ngày, giờ, vị trí, con số để biết quy luật vùng mình.
Nhóm hàng xóm chia sẻ số đo. Một nhóm tin nhắn chung giúp cả xóm cảnh giác.
Không dựa vào vị nếm. Lưỡi người không nhận ra mức mặn đã đủ hại cây nhạy cảm.
Trữ nước ngọt và giữ ẩm
Trữ từ cuối mùa mưa. Khi nước còn ngọt, bơm đầy mương, ao, túi trữ.
Đóng cống bờ bao kịp thời. Theo dõi thông báo mặn để đóng cống trước khi mặn vào.
Túi trữ nước. Túi nhựa lớn đặt trong mương đã được nhiều vườn dùng để trữ ngọt.
Lót đáy mương trữ. Ngăn nước mặn thấm từ mạch ngang vào nước trữ.
Nạo vét mương trước mùa khô. Tăng dung tích trữ.
Tưới tiết kiệm. Tưới gốc, nhỏ giọt thay vì tưới tràn, kéo dài thời gian dùng nước trữ.
Phủ gốc dày. Rơm, lá, cỏ khô giữ ẩm đất, giảm số lần tưới.
Không làm cỏ trắng gốc. Để cỏ thấp giữa hàng làm thảm che đất.
Giảm bón phân hoá học mùa mặn. Phân cũng là muối, làm tăng nồng độ muối trong đất.
Không kích cây ra hoa lúc khô hạn nặng. Cây mang trái nhiều cần nhiều nước hơn; hỏi kỹ thuật viên nếu định xử lý ra hoa.
Ưu tiên cây giá trị, cây nhạy. Nước ít thì dành cho cây quan trọng nhất trước.
Cây đã bị ngộ mặn thì làm gì?
Dấu hiệu cây ngộ mặn là lá cháy mép, lá rụng nhiều, đọt non héo, rễ tơ nâu đen. Khi thấy dấu hiệu, việc đầu tiên là ngừng ngay nguồn nước mặn. Tiếp tục tưới nước nghi ngờ là dồn thêm muối vào đất.
Nếu có nước ngọt, tưới đẫm để rửa muối xuống sâu khỏi vùng rễ. Đây là lý do nước trữ quý: ngoài tưới hằng ngày, còn cần một lượng để rửa mặn khi sự cố xảy ra. Khi mưa đầu mùa tới, cơn mưa lớn cũng giúp rửa đất.
Không bón phân mạnh ngay khi cây đang suy. Rễ đang tổn thương không hút được, phân lại làm đất mặn thêm. Nhiều kỹ thuật viên khuyên chờ cây ra rễ mới, lá non mới rồi mới bón nhẹ, ưu tiên phân hữu cơ hoai.
Cắt tỉa cành khô, giảm tán để cây bớt thoát hơi nước. Không để cây mang nhiều trái trong giai đoạn phục hồi. Theo dõi và hỏi cán bộ bảo vệ thực vật hoặc khuyến nông về các biện pháp bổ sung phù hợp. Cây bị nặng có thể không cứu được, nên phòng từ đầu vẫn là việc quan trọng nhất.
Tính chuyện dài hạn cho vườn vùng mặn
Chọn cây theo nguy cơ. Vùng mặn vào thường xuyên cân nhắc cây chịu mặn tốt hơn thay vì dồn hết vào cây nhạy.
Gốc ghép chịu mặn. Hỏi viện, trường về gốc ghép có khả năng chịu mặn tốt hơn cho loại cây mình trồng.
Nâng bờ bao. Bờ bao chắc giữ nước ngọt trong vườn.
Tăng dung tích trữ. Mỗi năm mở rộng mương, ao trữ một chút.
Hệ thống tưới tiết kiệm. Nhỏ giọt, phun gốc giúp nước trữ đủ dùng lâu hơn.
Tăng hữu cơ cho đất. Đất nhiều hữu cơ giữ ẩm tốt và đệm tốt hơn.
Đa dạng thu nhập. Không để cả vườn chỉ một loại cây nhạy mặn.
Liên kết cả xóm. Đóng mở cống chung phải thống nhất cả vùng.
Theo dõi dự báo dài hạn. Cơ quan khí tượng thuỷ văn thường cảnh báo mùa mặn từ sớm.
Ghi lại mỗi mùa mặn. Mặn vào lúc nào, cao bao nhiêu, vườn mất gì, để năm sau chuẩn bị sớm hơn.
Hỏi chính sách hỗ trợ. Một số địa phương hỗ trợ túi trữ nước, công trình thuỷ lợi nhỏ.
Câu hỏi thường gặp
Nước bao nhiêu phần nghìn muối thì tưới sầu riêng được?
Sầu riêng rất nhạy mặn, nhiều khuyến cáo địa phương coi nước khoảng nửa phần nghìn đã có rủi ro. Hãy theo khuyến cáo mới nhất của sở nông nghiệp tỉnh và đo trước mỗi lần tưới.
Có thể pha nước mặn với nước ngọt để tưới không?
Pha loãng làm giảm độ mặn nhưng muối vẫn tích luỹ trong đất sau nhiều lần tưới. Chỉ nên làm khi đo được hỗn hợp nằm dưới ngưỡng an toàn của cây và không kéo dài.
Dừa có bị ảnh hưởng bởi mặn không?
Dừa chịu mặn tốt hơn nhiều cây ăn trái khác, nhưng mặn cao kéo dài vẫn làm giảm năng suất. Cây dừa con nhạy hơn cây trưởng thành.
Túi trữ nước ngọt giữ được bao lâu?
Nước trong túi kín, che nắng có thể giữ được suốt mùa khô nếu túi không thủng. Kiểm tra túi thường xuyên và đo độ mặn định kỳ.
Sau mùa mặn có cần rửa đất không?
Nên tận dụng những trận mưa đầu mùa để rửa muối, có thể kết hợp tưới nước ngọt nếu có. Đo độ mặn đất trước khi bón phân lại.
