Dơi, chim và cú là những đồng minh của người làm vườn mà nhiều người lại coi là phiền toái. Dơi ăn mật hoa thụ phấn cho sầu riêng và nhiều cây nở hoa ban đêm. Dơi ăn côn trùng bắt bướm đêm, mẹ của nhiều loại sâu. Chim sâu ăn sâu non, cú ăn chuột. Giữ cây làm tổ, đặt ổ nhân tạo, hạn chế thuốc và không săn bắt giúp những con vật này ở lại với vườn ruộng.
Ở nhiều vùng, dơi bị bắt làm thịt, cú bị xua đuổi vì mê tín, chim bị bẫy bán. Mỗi con vật mất đi là một phần công việc phòng trừ sâu hại mà người trồng phải tự làm bằng thuốc.
Dơi và hoa sầu riêng
Hoa sầu riêng nở vào chiều tối, tiết mật nhiều trong đêm, và rụng vào sáng hôm sau. Những khách thăm chính của hoa trong khoảng thời gian đó là dơi ăn mật hoa. Khi thò đầu vào hoa hút mật, lông dơi dính phấn, rồi mang sang hoa khác. Nhiều nghiên cứu ở Đông Nam Á ghi nhận dơi là tác nhân thụ phấn quan trọng của sầu riêng.
Dơi ăn mật hoa thường sống trong hang, có thể bay khá xa mỗi đêm để kiếm ăn. Nếu hang bị phá, dơi bị săn bắt, số dơi giảm thì những vườn cách đó hàng cây số cũng có thể thấy tỉ lệ đậu trái kém hơn. Đây là lý do người trồng sầu riêng có lợi ích trực tiếp trong việc bảo vệ hang dơi và rừng quanh vùng.
Nhiều vườn sầu riêng hiện nay thụ phấn bổ sung bằng tay, một phần vì số dơi đã giảm, một phần vì muốn chủ động. Thụ phấn tay hiệu quả nhưng tốn công lớn. Dơi làm miễn phí, nếu còn dơi.
Người trồng đôi khi lo dơi ăn trái. Một số loài dơi ăn quả có thể gây hại cho trái chín ở một số vườn, nhưng dơi ăn mật hoa và dơi ăn côn trùng là những loài khác. Phân biệt đúng trước khi xua đuổi.
Dơi ăn côn trùng và chim sâu
Dơi ăn côn trùng săn đêm. Chúng bắt bướm đêm, muỗi, rầy bay, nhiều loài là mẹ của sâu hại.
Một con dơi ăn nhiều côn trùng mỗi đêm. Một đàn dơi quanh ruộng là lực lượng diệt côn trùng đáng kể.
Hộp dơi. Một số nơi treo hộp gỗ hẹp cho dơi ở, gắn cao dưới mái hoặc trên cột.
Không phá hang, không đốt tổ. Nhiều loài dơi sống trong hang, hốc cây, mái nhà cũ.
Chim sâu, chích bông, chích choè. Ăn sâu non, rệp, bắt côn trùng trên lá.
Chim cần bụi rậm làm tổ. Hàng rào sống, cây bụi là nơi chúng làm tổ.
Chim cần nước. Chậu nước nông mùa khô giữ chim ở lại.
Chim ăn quả thì sao. Một số chim ăn trái chín; dùng lưới bao, bao trái thay vì bẫy giết.
Không bắn, không bẫy chim. Nhiều loài được pháp luật bảo vệ, và bẫy thường giết cả loài có ích.
Hạn chế thuốc. Chim, dơi ăn côn trùng nhiễm thuốc cũng bị ảnh hưởng.
Quan sát buổi hoàng hôn. Dơi bay quanh vườn lúc chạng vạng là dấu hiệu tốt.
Cú lợn và chuyện diệt chuột
Chuột là dịch hại lớn của ruộng lúa, vườn dừa, vườn ngô. Thuốc diệt chuột hiệu quả trước mắt, nhưng chuột bị ngộ độc là thức ăn của chim săn mồi, rắn, mèo, và chất độc đi tiếp lên các con vật đó. Nhiều thiên địch của chuột chết theo.
Cú lợn là loài săn chuột ban đêm rất giỏi. Ở một số nước trồng lúa và cọ dầu, người ta dựng ổ cú nhân tạo trên cột cao giữa đồng để thu hút cú về làm tổ, và ghi nhận giảm thiệt hại do chuột. Ở Việt Nam, một số địa phương và dự án đã thử làm ổ cú; kết quả phụ thuộc vào việc có cú trong vùng hay không và việc người dân không bắt cú.
Ổ cú nhân tạo là một hộp gỗ lớn có lỗ vào, gắn trên cột cao, xa đường đi. Cú cần thời gian tìm tới, có khi hàng tháng đến cả năm. Trong thời gian đó, tiếp tục các biện pháp diệt chuột khác, nhưng hạn chế thuốc chuột có độc tính tồn lưu cao.
Mê tín về cú còn phổ biến ở một số vùng, cho cú là điềm xấu. Việc giải thích vai trò của cú với ruộng lúa, và để người lớn tuổi thấy cú bắt chuột thật, giúp thay đổi cách nhìn.
Làm vườn ruộng thân thiện với dơi, chim, cú
Giữ cây to, cây già. Hốc cây là nơi làm tổ của cú, dơi, nhiều loài chim.
Hàng rào sống, cây bụi. Nơi làm tổ và trú ẩn cho chim nhỏ.
Ổ nhân tạo. Ổ cú, hộp dơi, hộp chim gắn đúng độ cao và hướng.
Không để mèo chó rông quanh tổ. Mèo săn chim non rất giỏi.
Hạn chế thuốc diệt chuột. Dùng bẫy, dọn bờ, đặt bả đúng hướng dẫn nếu buộc phải dùng.
Không đốt đồng. Lửa phá tổ chim trên bờ, giết cả con non.
Để một phần đất hoang nhỏ. Góc hoang là nhà của nhiều loài.
Ánh đèn ban đêm. Đèn sáng suốt đêm có thể làm dơi và côn trùng rối loạn; tắt đèn không cần thiết.
Không săn bắt. Dơi, cú, nhiều loài chim được bảo vệ; bắt bán là mất đồng minh.
Dạy trẻ em. Trẻ hiểu vai trò của dơi, cú sẽ không phá tổ.
Cùng cả làng. Một vườn giữ dơi mà cả làng bắt dơi thì vô ích.
Những lo ngại hay gặp và cách xử lý
Dơi mang bệnh. Dơi hoang dã có thể mang mầm bệnh; không cầm bắt dơi bằng tay trần, không ăn thịt dơi.
Phân dơi dưới mái nhà. Dọn định kỳ, đeo khẩu trang; có thể dời dơi ra hộp dơi ngoài vườn.
Dơi ăn trái chín. Bao trái, lưới che, thu hoạch sớm hơn một chút.
Chim ăn lúa chín. Dùng dây phản quang, bù nhìn, lưới; không dùng bả độc.
Cú kêu đêm. Không có hại; cú đang săn chuột.
Chim làm bẩn sân phơi. Che sân phơi, dọn đều.
Rắn theo chim. Dọn gốc hàng rào thông thoáng, cẩn thận khi làm vườn.
Lo mất trái vì chim. Lợi ích ăn sâu thường lớn hơn phần trái bị ăn, nhưng tuỳ vườn.
Không thấy cú về ổ. Kiên nhẫn; có thể vùng mình ít cú, hỏi kinh nghiệm các nơi đã làm.
Hàng xóm muốn bắt dơi. Giải thích vai trò thụ phấn và diệt côn trùng; nhờ hội nông dân nói giúp.
Không chắc loài nào. Chụp ảnh hỏi người có chuyên môn trước khi xua đuổi.
Câu hỏi thường gặp
Dơi có thật sự thụ phấn cho sầu riêng không?
Có, nhiều nghiên cứu ở Đông Nam Á cho thấy dơi ăn mật hoa là khách thăm hoa chính của sầu riêng vào ban đêm. Côn trùng như ong cũng thăm hoa nhưng vai trò thường nhỏ hơn.
Làm hộp cho dơi ở như thế nào?
Hộp dơi thường là hộp gỗ dẹt, bên trong có khe hẹp, mặt gỗ nhám để dơi bám, mở ở đáy. Gắn cao dưới mái hoặc trên cột, nơi có nắng buổi sáng.
Ổ cú nhân tạo bao lâu có cú về?
Có nơi vài tháng, có nơi lâu hơn hoặc không có, tuỳ quần thể cú trong vùng. Đặt ổ ở nơi yên tĩnh, cao, gần đồng ruộng nhiều chuột.
Chim sâu có ăn hại rau không?
Chim sâu chủ yếu ăn côn trùng và mật hoa, ít khi ăn rau. Một số loài chim khác có thể mổ hạt giống, rau non; che lưới khi gieo.
Ăn thịt dơi có an toàn không?
Không nên, vì dơi hoang dã có thể mang mầm bệnh nguy hiểm và nhiều loài cần được bảo vệ. Hỏi cơ quan y tế nếu có lo ngại cụ thể.
