Rau hữu cơ được trồng không dùng phân bón và thuốc bảo vệ thực vật hoá học tổng hợp, không dùng giống biến đổi gen, và phải qua thời gian chuyển đổi đất. VietGAP là thực hành nông nghiệp tốt, cho phép dùng phân bón và thuốc trong danh mục được phép, miễn là dùng đúng liều, đúng thời gian cách ly và ghi chép đầy đủ. Còn rau sạch, rau an toàn nếu không đi kèm một chứng nhận cụ thể thì chỉ là lời tự giới thiệu.
Người mua hay nghĩ bốn thứ này là bậc thang chất lượng. Thực ra chúng trả lời những câu hỏi khác nhau, và hiểu đúng giúp cả người trồng lẫn người mua bớt kỳ vọng sai.
Hữu cơ trả lời câu hỏi gì?
Canh tác hữu cơ là một hệ thống sản xuất, không chỉ là danh sách những thứ cấm dùng. Nó hướng tới sức khoẻ của đất, hệ sinh thái và con người. Tiêu chuẩn hữu cơ quy định từ nguồn giống, nguồn phân, cách xử lý sâu bệnh, tới cách giữ vùng đệm với ruộng bên cạnh và cách ghi chép.
Phân bón được dùng là phân chuồng, phân ủ, phân xanh, một số khoáng tự nhiên. Sâu bệnh được quản lý bằng luân canh, thiên địch, bẫy, chế phẩm sinh học và một số chất có nguồn gốc tự nhiên nằm trong danh mục cho phép. Hoá chất tổng hợp thì không.
Đất đã từng dùng hoá chất phải qua thời gian chuyển đổi trước khi sản phẩm được gọi là hữu cơ. Trong thời gian này người trồng làm theo hữu cơ nhưng chưa được bán với nhãn hữu cơ.
Hữu cơ không phải lời hứa rằng rau sẽ không có bất kỳ tồn dư nào, vì trôi dạt, nguồn nước và đất có thể mang theo những thứ ngoài kiểm soát. Nó là cam kết về quy trình, được kiểm tra bởi bên thứ ba hoặc nhóm PGS.
VietGAP và các loại GAP khác
GAP là thực hành nông nghiệp tốt. Mục tiêu chính là an toàn thực phẩm, an toàn cho người lao động và môi trường, truy xuất được nguồn gốc.
Được dùng phân bón hoá học. Miễn là đúng loại, đúng lượng, có ghi chép.
Được dùng thuốc bảo vệ thực vật. Chỉ thuốc trong danh mục được phép, đúng liều trên nhãn, đúng thời gian cách ly trước thu hoạch.
Yêu cầu đánh giá nguồn nước, đất. Kiểm tra kim loại nặng, vi sinh vật trong nước tưới và đất trồng.
Ghi chép bắt buộc. Mọi lần bón, phun, thu hoạch phải có sổ ghi.
Kho chứa vật tư riêng. Thuốc, phân để riêng, có khoá, xa nơi sơ chế.
Vệ sinh khi thu hoạch. Dụng cụ sạch, nơi sơ chế sạch, người lao động được tập huấn.
Được chứng nhận bởi tổ chức chứng nhận. Tổ chức được chỉ định đánh giá và cấp giấy có thời hạn.
GlobalGAP là tiêu chuẩn quốc tế. Thường yêu cầu khi xuất khẩu, khắt khe hơn trong nhiều điểm.
GAP không phải hữu cơ. Sản phẩm GAP có thể được trồng với phân, thuốc hoá học.
GAP vẫn có giá trị. Dùng thuốc đúng cách và ghi chép đầy đủ đã là một bước tiến lớn so với canh tác tuỳ tiện.
Rau sạch, rau an toàn: những từ không có định nghĩa chung
Rau sạch là cách nói quen trong đời sống, nhưng không có một tiêu chuẩn thống nhất nào mang tên rau sạch mà người bán phải tuân theo. Một người bán có thể gọi rau sạch vì trồng ở vườn nhà, người khác vì dùng ít thuốc, người khác nữa chỉ vì rau được rửa kỹ.
Rau an toàn từng được dùng trong các chương trình sản xuất rau đạt ngưỡng tồn dư cho phép. Nhưng ngoài các vùng sản xuất có chứng nhận, cụm từ này cũng thường được dùng tự do.
Người mua không cần nghi ngờ tất cả, vì nhiều người bán rau sạch thật lòng làm tốt. Nhưng cần hiểu rằng không có ai đứng sau cụm từ ấy để chịu trách nhiệm ngoài chính người bán. Niềm tin lúc này dựa vào quan hệ: bạn có biết người trồng, có thể tới vườn không.
Với người trồng, dùng cụm từ rau sạch mà không có gì chứng minh là tự đặt uy tín của mình lên bàn cân. Chỉ một lần khách phát hiện rau có vấn đề là mất khách. Nếu thực sự làm tốt, đi theo VietGAP, PGS hay hữu cơ là cách biến lời nói thành thứ kiểm chứng được.
Đọc nhãn thế nào để không nhầm?
Tìm tên tiêu chuẩn cụ thể. Hữu cơ theo tiêu chuẩn nào, VietGAP hay GlobalGAP, không chỉ chữ chung chung.
Tìm tên tổ chức chứng nhận hoặc nhóm PGS. Nhãn đáng tin có ghi ai cấp chứng nhận.
Tìm mã số chứng nhận. Mã số cho phép tra cứu lại với tổ chức cấp.
Xem thời hạn. Chứng nhận có thời hạn, hết hạn mà không gia hạn thì không còn giá trị.
Phân biệt đang chuyển đổi. Sản phẩm trong thời gian chuyển đổi không được ghi là hữu cơ đầy đủ.
Cẩn thận từ ngữ gần giống. Các chữ như tự nhiên, sinh học, thuận tự nhiên không đồng nghĩa với hữu cơ.
Logo tự vẽ. Biểu tượng lá xanh tự thiết kế không phải dấu chứng nhận.
Hỏi người bán. Người bán thật thường sẵn sàng cho xem giấy chứng nhận.
Hàng nhập khẩu. Tìm dấu chứng nhận của thị trường xuất xứ và thông tin nhà nhập khẩu.
Tem truy xuất nguồn gốc. Có mã quét được là tốt, nhưng thông tin bên trong mới quan trọng.
Không có nhãn không có nghĩa là xấu. Nhiều nông hộ nhỏ làm tốt nhưng không có chứng nhận; quan hệ trực tiếp là một dạng đảm bảo khác.
Người trồng nên chọn đi con đường nào?
Bán cho siêu thị, bếp ăn tập thể. Thường cần VietGAP hoặc chứng nhận tương đương.
Xuất khẩu. Thường cần GlobalGAP hoặc chứng nhận hữu cơ theo tiêu chuẩn nước nhập.
Bán chợ phiên, cửa hàng nhỏ. PGS hoặc quan hệ trực tiếp với khách có thể đủ.
Đất vừa chuyển đổi. Có thể bắt đầu với GAP trong lúc chờ đủ thời gian chuyển đổi hữu cơ.
Quy mô nhỏ, vốn ít. PGS thường nhẹ chi phí hơn chứng nhận bên thứ ba.
Sản phẩm giá trị cao. Chi phí chứng nhận dễ bù hơn khi sản phẩm có giá cao.
Đã có khách quen tin tưởng. Chứng nhận vẫn giúp mở rộng tới khách chưa quen.
Làm hữu cơ thật khó hơn. Tính kỹ công lao động, rủi ro sâu bệnh trước khi cam kết.
Không có lựa chọn nào là tối thượng. Mỗi con đường hợp một thị trường; đừng chọn theo phong trào.
Hỏi người mua đầu ra. Họ cần giấy gì thì làm giấy đó, đừng đoán.
Làm thật trước, xin giấy sau. Giấy chứng nhận chỉ xác nhận việc đã làm, không thay được việc làm.
Câu hỏi thường gặp
Rau VietGAP có an toàn bằng rau hữu cơ không?
Rau VietGAP được sản xuất để tồn dư nằm dưới ngưỡng cho phép, nên được coi là an toàn khi quy trình được làm đúng. Hữu cơ khác ở chỗ không dùng hoá chất tổng hợp và hướng tới hệ sinh thái, không đơn thuần là ngưỡng tồn dư.
Rau hữu cơ có phải không có sâu không?
Không, rau hữu cơ có thể bị sâu ăn lỗ chỗ vì không dùng thuốc hoá học. Nhưng lá bị sâu ăn không phải là bằng chứng rau hữu cơ.
Tự trồng rau ở nhà có phải là rau hữu cơ không?
Nếu không dùng phân, thuốc hoá học tổng hợp thì cách trồng tương tự hữu cơ. Nhưng gọi là sản phẩm hữu cơ để bán thì cần được chứng nhận hoặc xác nhận PGS.
Vì sao rau hữu cơ thường đắt hơn?
Chi phí công lao động, năng suất có thể thấp hơn, rủi ro sâu bệnh và chi phí chứng nhận đều cao hơn. Mức chênh cụ thể phụ thuộc từng nơi bán.
Làm sao kiểm tra một nhãn hữu cơ là thật?
Tra mã chứng nhận trên trang của tổ chức cấp hoặc hỏi trực tiếp tổ chức đó. Với sản phẩm PGS, liên hệ nhóm PGS để hỏi danh sách thành viên.
