Ruộng vườn đã từng dùng phân bón và thuốc hoá học tổng hợp phải trải qua một thời gian chuyển đổi, trong đó người trồng làm đúng theo hữu cơ nhưng chưa được bán sản phẩm với nhãn hữu cơ. Độ dài thời gian này khác nhau giữa cây ngắn ngày và cây lâu năm, và do tiêu chuẩn cụ thể quy định. Vùng đệm là dải đất ngăn cách với ruộng xung quanh, giảm thuốc trôi dạt và nước bẩn tràn sang.
Giai đoạn chuyển đổi là lúc nhiều người bỏ cuộc: năng suất có thể giảm, chi phí tăng, mà giá bán chưa được cộng thêm. Chuẩn bị trước cho giai đoạn này quan trọng không kém kỹ thuật canh tác.
Vì sao không thể làm hữu cơ ngay từ vụ đầu?
Lý do đầu tiên là tồn dư. Một số hoạt chất thuốc bảo vệ thực vật và phân bón để lại dấu vết trong đất một thời gian. Thời gian chuyển đổi cho phép lượng tồn dư này giảm xuống trước khi sản phẩm được gắn nhãn hữu cơ.
Lý do thứ hai là hệ sinh thái đất. Đất quen được bón đạm hoá học có hệ vi sinh vật khác với đất nuôi bằng hữu cơ. Khi ngừng phân hoá học, cây có thể thiếu dinh dưỡng tạm thời vì vi sinh vật chưa đủ để khoáng hoá phân hữu cơ kịp. Cần thời gian cho giun, nấm, vi khuẩn gây dựng lại.
Lý do thứ ba là chứng minh. Tổ chức chứng nhận hay nhóm PGS cần thấy người trồng thực sự làm theo quy trình qua nhiều vụ, có nhật ký, có kiểm tra. Một vụ làm tốt chưa đủ để tin.
Thời gian cụ thể do tiêu chuẩn quy định và có thể khác nhau giữa các bộ tiêu chuẩn, giữa cây hằng năm và cây lâu năm. Hãy đọc tiêu chuẩn mình định theo hoặc hỏi tổ chức chứng nhận ngay từ đầu, trước khi hứa với người mua ngày có hàng hữu cơ.
Vùng đệm: ngăn cái gì và làm thế nào?
Ngăn thuốc trôi dạt. Giọt thuốc phun từ ruộng bên cạnh có thể bay theo gió sang ruộng mình.
Ngăn nước tràn. Nước từ ruộng bên cạnh chảy sang khi mưa hoặc tháo nước mang theo phân, thuốc.
Khoảng cách. Để một dải đất không trồng sản phẩm hữu cơ dọc ranh giới; độ rộng tuỳ tiêu chuẩn và mức rủi ro.
Hàng cây chắn. Hàng cây bụi, cây cao dày chắn gió giữ lại phần lớn giọt thuốc bay sang.
Bờ đất cao. Bờ ngăn nước tràn khi ruộng bên cạnh cao hơn.
Mương riêng. Mương tách nước ruộng mình khỏi nước ruộng bên cạnh.
Trồng cây không bán nhãn hữu cơ ở vùng đệm. Sản phẩm trên vùng đệm bán như hàng thường hoặc dùng làm phân xanh.
Nói chuyện với hàng xóm. Hỏi lịch phun, xin báo trước; nhiều hàng xóm sẵn lòng phun vào ngày lặng gió.
Ghi vùng đệm vào sơ đồ. Sơ đồ ruộng có vùng đệm là tài liệu cần khi kiểm tra.
Tăng vùng đệm ở hướng gió chính. Gió mùa thổi từ phía nào thì phía đó cần dày hơn.
Vùng đệm cũng là nơi cho thiên địch. Hàng cây, dải hoa trên vùng đệm nuôi ong và côn trùng có ích.
Nước tưới: điểm dễ bị bỏ quên
Nhiều người lo chuyện đất và phân mà quên nguồn nước. Ruộng hữu cơ lấy nước từ một con kênh chảy qua nhiều ruộng phun thuốc, nhiều chuồng trại, nhiều khu dân cư, thì nước ấy mang theo gì là một câu hỏi thật.
Tiêu chuẩn hữu cơ và cả VietGAP đều yêu cầu đánh giá nguồn nước. Với nước mặt, ít nhất phải biết nước đến từ đâu, đi qua những gì. Xét nghiệm định kỳ giúp phát hiện vấn đề vi sinh vật, kim loại nặng.
Giải pháp thường gặp là trữ nước riêng: ao lắng, bể chứa nước mưa, giếng khoan có kiểm tra chất lượng. Ao lắng có thực vật thuỷ sinh giúp làm sạch nước phần nào trước khi bơm tưới.
Nước rửa sơ chế cũng cần sạch, vì đó là nước tiếp xúc trực tiếp với sản phẩm. Đừng dùng nước ao để rửa rau bán.
Sống sót về tài chính trong giai đoạn chuyển đổi
Chuyển từng phần. Chuyển một phần diện tích trước, phần còn lại canh tác thường để giữ thu nhập.
Tách biệt rõ. Nếu có cả hai khu, phải tách rõ vật tư, dụng cụ, sổ sách để tránh lẫn.
Tính trước năng suất giảm. Nhiều vườn thấy năng suất giảm trong thời gian đầu, dự trù thu nhập thấp hơn.
Bán với nhãn đang chuyển đổi. Một số người mua chấp nhận trả thêm cho sản phẩm đang chuyển đổi nếu minh bạch.
Tận dụng bán trực tiếp. Khách quen tin người trồng thường ủng hộ trong giai đoạn này.
Giảm chi phí đầu vào. Tự ủ phân, tự nhân giống, tận dụng phụ phẩm.
Học từ nhóm đi trước. Tham gia nhóm PGS hay hợp tác xã hữu cơ giúp tránh lỗi tốn kém.
Không vay lớn cho chuyển đổi. Rủi ro giai đoạn này cao; đầu tư từng bước.
Ghi chép chi phí. Biết chính xác mình tốn gì để tính giá bán sau này.
Tìm hỗ trợ. Hỏi địa phương về chương trình hỗ trợ nông nghiệp hữu cơ nếu có.
Chuẩn bị tinh thần. Có vụ mất vì sâu bệnh là điều thường gặp khi chưa quen.
Lỗi thường gặp khi chuyển đổi
Ngừng phân hoá học mà không bù hữu cơ. Cây đói, năng suất rớt mạnh, người trồng mất niềm tin.
Không ghi chép từ ngày đầu. Đến lúc xin chứng nhận thì không có bằng chứng về thời gian chuyển đổi.
Dùng chế phẩm không rõ nguồn gốc. Một số sản phẩm quảng cáo sinh học nhưng có thành phần không được phép.
Quên vật tư còn trong kho. Bao phân, chai thuốc cũ còn trong kho sẽ bị hỏi khi kiểm tra.
Dùng giống xử lý hoá chất. Hạt giống được bọc thuốc có thể không được phép; hỏi tiêu chuẩn.
Không tính vùng đệm. Trồng hữu cơ sát ruộng phun thuốc dễ bị nhiễm.
Hứa với khách quá sớm. Nói hàng hữu cơ khi đang chuyển đổi là rủi ro uy tín.
Chuyển toàn bộ diện tích cùng lúc. Không có nguồn thu dự phòng khi gặp vụ xấu.
Bỏ qua nguồn nước. Làm đúng mọi thứ mà nước tưới nhiễm thì vẫn hỏng.
Làm một mình. Thiếu người trao đổi, sai sót kéo dài.
Nản ở vụ thứ hai. Nhiều người bỏ đúng lúc đất bắt đầu hồi phục.
Câu hỏi thường gặp
Ruộng bỏ hoang nhiều năm có cần chuyển đổi không?
Nếu chứng minh được ruộng không dùng hoá chất trong khoảng thời gian tiêu chuẩn yêu cầu, thời gian chuyển đổi có thể được rút ngắn hoặc miễn. Cần có bằng chứng như xác nhận của địa phương.
Sản phẩm đang chuyển đổi có bán được không?
Bán được như sản phẩm thường hoặc ghi rõ đang chuyển đổi nếu tiêu chuẩn cho phép. Không được ghi là hữu cơ.
Vùng đệm rộng bao nhiêu là đủ?
Tiêu chuẩn thường yêu cầu vùng đệm đủ để ngăn nhiễm, và tổ chức chứng nhận đánh giá theo từng trường hợp. Ruộng bên cạnh phun nhiều hay có gió mạnh thì cần rộng hơn.
Ruộng hữu cơ nằm giữa ruộng thường có làm được không?
Rất khó, vì rủi ro trôi dạt và nước từ mọi phía. Nếu không có lựa chọn khác, cần vùng đệm dày, hàng cây chắn và thoả thuận với hàng xóm.
Có cần xét nghiệm đất trước khi chuyển đổi không?
Nên làm, để biết đất có tồn dư, kim loại nặng hay không. Kết quả này cũng giúp tổ chức chứng nhận đánh giá rủi ro.
