PGS, viết tắt của hệ thống đảm bảo cùng tham gia, là cách xác nhận sản phẩm hữu cơ dựa vào chính nhóm nông dân và cộng đồng quanh họ. Nông hộ lập nhóm, cam kết làm theo một bộ tiêu chuẩn hữu cơ, rồi kiểm tra chéo vườn của nhau định kỳ, có người tiêu dùng, thương lái, cán bộ địa phương cùng tham gia. Chi phí thấp hơn chứng nhận bên thứ ba, hợp với nông hộ nhỏ bán cho thị trường gần.
PGS không phải là tự nhận. Sức nặng của nó nằm ở chỗ mỗi thành viên chịu trách nhiệm với cả nhóm: một người gian lận thì cả nhóm mất uy tín. Chính áp lực đồng đẳng ấy là cơ chế đảm bảo.
PGS ra đời để giải quyết chuyện gì?
Chứng nhận hữu cơ bên thứ ba đòi hỏi một tổ chức độc lập tới đánh giá, lấy mẫu, cấp giấy, và việc này tốn phí theo từng năm. Với một nông hộ vài sào rau, chi phí này có thể lớn hơn phần giá cộng thêm mà họ nhận được. Nhiều người làm hữu cơ thật nhưng không có cách nào chứng minh.
PGS được phong trào nông nghiệp hữu cơ quốc tế phát triển như một cách khác: đảm bảo bằng quan hệ và minh bạch thay vì bằng một con dấu từ xa. Nó phù hợp nhất khi người mua ở gần, có thể tới tận ruộng, biết mặt người trồng.
Ở Việt Nam, PGS đã được áp dụng ở nhiều nhóm rau hữu cơ quanh các thành phố lớn và một số vùng nông thôn. Mức độ được thừa nhận về pháp lý và trên thị trường thay đổi theo thời gian, nên nhóm mới thành lập nên hỏi cơ quan nông nghiệp tỉnh về quy định hiện hành.
PGS không hợp với mọi trường hợp. Xuất khẩu hay bán vào siêu thị lớn thường vẫn cần chứng nhận bên thứ ba theo tiêu chuẩn của thị trường đó. PGS mạnh nhất ở thị trường địa phương: chợ phiên, cửa hàng nhỏ, bán trực tiếp.
Một nhóm PGS gồm những ai và làm gì?
Nhóm nông hộ. Vài hộ đến vài chục hộ gần nhau, cùng loại sản phẩm, cam kết theo tiêu chuẩn.
Trưởng nhóm. Người điều phối, giữ hồ sơ, triệu tập họp, thường được nhóm bầu.
Liên nhóm hoặc hội đồng PGS. Tập hợp nhiều nhóm, quyết định cấp hay rút xác nhận, xử lý vi phạm.
Người tiêu dùng. Tham gia các chuyến thăm ruộng, góp ý, tạo niềm tin từ phía người mua.
Thương lái, cửa hàng. Tham gia kiểm tra vì chính họ cần hàng đáng tin để bán.
Cán bộ khuyến nông, tổ chức hỗ trợ. Tập huấn kỹ thuật, hỗ trợ xây dựng hệ thống ban đầu.
Bộ tiêu chuẩn. Thường dựa trên tiêu chuẩn hữu cơ quốc gia hoặc quốc tế, được nhóm cụ thể hoá thành quy định dễ hiểu.
Bản cam kết. Mỗi thành viên ký cam kết tuân thủ, chấp nhận kiểm tra và chế tài.
Nhật ký canh tác. Ghi lại mọi vật tư đưa vào, ngày gieo, ngày thu, lượng bán.
Kiểm tra chéo định kỳ. Thành viên nhóm này đi kiểm tra ruộng thành viên khác theo danh sách câu hỏi.
Kiểm tra đột xuất. Thỉnh thoảng không báo trước, giảm khả năng che giấu.
Chế tài rõ ràng. Nhắc nhở, tạm đình chỉ, loại khỏi nhóm theo mức vi phạm.
Một buổi kiểm tra chéo diễn ra thế nào?
Nhóm kiểm tra thường gồm hai ba người, không phải chủ ruộng, có khi thêm một người tiêu dùng hoặc đại diện cửa hàng. Họ đi quanh ruộng, xem ranh giới với ruộng bên cạnh, xem có vùng đệm chưa, nước tưới lấy từ đâu.
Họ mở kho vật tư: có bao phân, chai thuốc nào không nằm trong danh mục được phép không. Họ đọc nhật ký canh tác và đối chiếu với những gì đang thấy ngoài ruộng: nhật ký ghi bón phân chuồng tuần trước thì phải thấy dấu vết phân. Họ hỏi chuyện chủ ruộng về cách xử lý sâu bệnh gần đây.
Mọi thứ được ghi vào phiếu kiểm tra, có chữ ký của cả người kiểm tra lẫn chủ ruộng. Phiếu được nộp lên hội đồng để quyết định. Nếu có điều nghi ngờ, hội đồng có thể yêu cầu lấy mẫu phân tích tồn dư.
Người mới tham gia hay ngại đi kiểm tra hàng xóm, sợ mất lòng. Nhưng những nhóm tồn tại lâu đều có chung một điểm: họ coi kiểm tra là bảo vệ uy tín chung, không phải bắt lỗi nhau. Một nhóm kiểm tra qua loa sẽ vỡ ngay khi có người mua phát hiện hàng có vấn đề.
Vì sao nhiều nhóm PGS tan rã?
Thiếu đầu ra. Làm hữu cơ tốn công hơn mà không có người mua trả xứng đáng, thành viên bỏ dần.
Một người gian lận. Chỉ một vụ phun thuốc lén bị phát hiện đủ làm cả nhóm mất khách.
Kiểm tra hình thức. Đi cho có, ký cho xong; niềm tin bên ngoài mất dần.
Phụ thuộc dự án. Nhóm lập ra nhờ dự án hỗ trợ, dự án kết thúc thì không ai điều phối.
Trưởng nhóm quá tải. Một người gánh hết sổ sách, họp hành, bán hàng thì sớm muộn cũng mệt.
Không có quỹ chung. Chi phí nhỏ cho họp, in phiếu, xét nghiệm mẫu không có nguồn.
Ruộng xung quanh phun thuốc. Không kiểm soát được trôi dạt từ ruộng bên cạnh.
Nhật ký bỏ trống. Nông dân không quen ghi chép, để cuối vụ mới ghi bù.
Mâu thuẫn chia hàng. Khi đơn hàng ít, ai được bán trước dễ thành chuyện.
Không có người trẻ tiếp nối. Nhóm chỉ toàn người lớn tuổi khó duy trì phần ghi chép, bán hàng.
Không cập nhật tiêu chuẩn. Quy định thay đổi mà nhóm không biết.
Muốn lập nhóm PGS thì bắt đầu từ đâu?
Tìm người mua trước. Có ít nhất một kênh bán cam kết trước khi đầu tư công sức.
Tập hợp hộ gần nhau. Ruộng gần giúp kiểm tra dễ và giảm rủi ro trôi dạt từ ngoài.
Tìm hiểu tiêu chuẩn. Đọc tiêu chuẩn hữu cơ quốc gia, hỏi các nhóm PGS đang hoạt động.
Liên hệ tổ chức hỗ trợ. Hội nông dân, khuyến nông, các tổ chức phi chính phủ về nông nghiệp thường có tài liệu, tập huấn.
Viết quy định nhóm. Ngắn gọn, dễ hiểu, đủ các điều được làm, không được làm.
Tập ghi nhật ký. Làm từ ngày đầu, dù chỉ vài dòng mỗi tuần.
Thống nhất chế tài. Viết rõ trước khi có vi phạm, tránh cãi nhau về sau.
Mời người mua tới thăm. Niềm tin bắt đầu từ việc để người ta nhìn tận mắt.
Bắt đầu nhỏ. Vài hộ làm tốt hơn nhiều hộ làm nửa vời.
Lập quỹ nhóm nhỏ. Góp một phần nhỏ từ mỗi lần bán để trang trải chi phí chung.
Đánh giá lại mỗi năm. Xem nhóm cần sửa gì trong quy định, cách kiểm tra, cách bán.
Câu hỏi thường gặp
Sản phẩm PGS có được gọi là hữu cơ không?
Ở nhiều nơi, sản phẩm được nhóm PGS xác nhận được bán với nhãn hữu cơ PGS. Quy định cụ thể về ghi nhãn thay đổi theo thời điểm, nên hỏi cơ quan nông nghiệp tỉnh trước khi in bao bì.
PGS có tốn phí không?
Chi phí thấp hơn chứng nhận bên thứ ba nhưng không phải bằng không. Nhóm cần thời gian cho họp, kiểm tra, ghi chép, và đôi khi tiền xét nghiệm mẫu.
Một hộ đơn lẻ có tham gia PGS được không?
PGS dựa trên nhóm, nên hộ đơn lẻ thường phải tham gia một nhóm có sẵn hoặc rủ thêm hàng xóm. Một hộ tự làm không có ai kiểm tra thì không còn là PGS.
PGS có dùng cho chăn nuôi không?
Có, nguyên tắc tương tự có thể áp dụng cho trứng, thịt, mật ong. Tiêu chuẩn chăn nuôi hữu cơ khắt khe về thức ăn, thuốc thú y và mật độ nuôi.
Người tiêu dùng tham gia PGS bằng cách nào?
Liên hệ nhóm hoặc cửa hàng bán sản phẩm PGS để hỏi lịch thăm ruộng. Nhiều nhóm hoan nghênh người mua tới xem và góp ý.
