Trong canh tác hữu cơ, phòng trừ sâu bệnh dựa trước hết vào thiết kế: luân canh, giống chống chịu, đất khoẻ, mật độ vừa phải, thiên địch, bẫy và lưới chắn. Khi phải can thiệp, người trồng chỉ dùng các chế phẩm sinh học và chất có nguồn gốc tự nhiên nằm trong danh mục cho phép của tiêu chuẩn mình theo, và vẫn phải đọc nhãn, bảo hộ, tuân thủ thời gian cách ly.
Người mới chuyển sang hữu cơ hay đi tìm một thứ thuốc hữu cơ thay thế cho thuốc hoá học, rồi phun theo lịch như cũ. Cách nghĩ đó thường thất bại, vì chế phẩm sinh học không mạnh và nhanh như thuốc hoá học, và cả hệ thống phải thay đổi chứ không chỉ đổi bình phun.
Ruộng thiết kế tốt thì ít phải phun
Sâu bệnh bùng phát khi có nhiều thức ăn cùng một loại, ít kẻ thù tự nhiên, và cây yếu. Ruộng độc canh một giống rau suốt năm, đất nghèo, không có bờ cỏ hay hoa, là điều kiện lý tưởng cho sâu. Làm hữu cơ là thay đổi những điều kiện đó.
Luân canh giữa các họ cây cắt vòng đời của nhiều loài sâu và bệnh đất. Cải bắp, cải xanh, su hào cùng họ thập tự nên không trồng liên tiếp trên một luống. Xen canh rau thơm, hành, tỏi với rau ăn lá làm nhiễu mùi, một số loài sâu khó tìm cây chủ hơn.
Cây được bón đạm quá mức có lá non mềm mọng, là món ưa thích của rệp và sâu. Cây được nuôi cân đối bằng hữu cơ phát triển chậm hơn nhưng lá chắc hơn. Nhiều người chuyển sang hữu cơ để ý thấy rệp giảm sau khi ngừng urê.
Thiên địch cần chỗ sống. Dải hoa quanh ruộng, bờ cỏ không phun thuốc, cây bụi là nơi cho ong ký sinh, bọ rùa, nhện, bọ xít bắt mồi trú ngụ. Khi ruộng không còn phun thuốc phổ rộng, những con này quay lại dần, thường mất vài vụ.
Biện pháp vật lý và canh tác
Lưới chắn côn trùng. Nhà lưới hoặc vòm lưới trên luống ngăn bướm đẻ trứng, rất hiệu quả với rau ăn lá.
Bẫy dính màu vàng. Thu hút rệp, bọ phấn, ruồi đục lá; cũng giúp theo dõi mật độ.
Bẫy pheromone. Thu hút con đực của một số loài sâu, giảm giao phối.
Bẫy đèn ban đêm. Thu hút bướm, nhưng cũng bắt cả côn trùng có ích; dùng có chọn lọc.
Bắt tay. Ruộng nhỏ, bắt sâu to, ổ trứng, sên vào sáng sớm là cách rẻ và hiệu quả.
Ngắt bỏ lá bệnh. Loại bỏ sớm lá có đốm bệnh, không để trên ruộng.
Vệ sinh tàn dư. Dọn tàn dư vụ trước, ủ nóng hoặc đưa ra khỏi ruộng.
Mật độ trồng thoáng. Lá khô nhanh sau mưa, bệnh nấm ít hơn.
Tưới gốc thay vì tưới lá. Lá ướt lâu là điều kiện cho nấm bệnh.
Thời vụ né sâu. Trồng lệch cao điểm của sâu chính trong vùng.
Giống chống chịu. Hỏi giống có khả năng chịu bệnh phổ biến tại địa phương.
Cây bẫy. Trồng một ít cây mà sâu ưa hơn ở rìa ruộng để kéo sâu ra khỏi cây chính.
Chế phẩm sinh học: được phép không có nghĩa là vô hại
Nhóm chế phẩm hay được nhắc trong canh tác hữu cơ gồm vi khuẩn diệt sâu như Bt, nấm ký sinh côn trùng như nấm xanh và nấm trắng, nấm đối kháng bệnh như Trichoderma, và một số chiết xuất thực vật như dầu neem. Việc sản phẩm cụ thể nào được dùng còn tuỳ tiêu chuẩn và thành phần, nên phải kiểm tra danh mục cho phép trước khi mua.
Chế phẩm vi sinh là sinh vật sống, nên chất lượng phụ thuộc cách bảo quản. Để trong kho nóng, quá hạn, hoặc pha với nước có clo, vi sinh vật có thể chết trước khi ra ruộng. Phun giữa trưa nắng gắt cũng làm giảm hiệu quả; phun chiều mát thường tốt hơn.
Chế phẩm sinh học thường tác động chậm hơn và hẹp hơn thuốc hoá học. Sâu ăn Bt ngừng ăn nhưng có thể vài ngày sau mới chết. Người quen thấy sâu chết ngay sau khi phun dễ nghĩ thuốc không ăn rồi phun thêm.
Có nguồn gốc tự nhiên không có nghĩa là an toàn tuyệt đối. Một số chiết xuất thực vật vẫn gây hại cho ong, cá, hoặc gây kích ứng da, mắt. Đọc nhãn, mang bảo hộ, và tuân thủ thời gian cách ly ghi trên nhãn như với mọi loại thuốc. Những bài thuốc tự pha như ớt tỏi rượu cũng cần thận trọng, và không phải bài nào cũng được tiêu chuẩn hữu cơ chấp nhận.
Những lỗi khiến ruộng hữu cơ mất trắng
Phun theo lịch như cũ. Phun chế phẩm định kỳ mà không theo dõi sâu thì tốn tiền và giết cả thiên địch.
Không thăm đồng. Hữu cơ cần phát hiện sớm; sâu to rồi mới xử lý thì chế phẩm khó theo kịp.
Trồng một loại suốt năm. Sâu đặc thù tích luỹ và bùng phát.
Bón nhiều phân gà tươi. Đạm dư làm cây mềm yếu, dễ bị rệp; phân tươi còn có thể mang mầm bệnh.
Dùng chế phẩm quá hạn. Vi sinh chết, phun như phun nước.
Pha chung nhiều thứ. Một số chế phẩm vi sinh bị chết khi pha cùng chất khác; đọc hướng dẫn.
Tin quảng cáo thần kỳ. Sản phẩm hứa diệt mọi sâu bệnh thường không đúng hoặc chứa chất không được phép.
Tự pha thuốc từ hoá chất gia dụng. Có thể vi phạm tiêu chuẩn và gây hại cho cây, người.
Bỏ qua bệnh đất. Héo xanh, thối gốc cần luân canh, xử lý đất, không phun lá được.
Không ghi chép. Không biết lần trước dùng gì, hiệu quả ra sao.
Không hỏi chuyên môn khi dịch lạ. Mang mẫu tới trạm bảo vệ thực vật để chẩn đoán đúng trước khi xử lý.
Theo dõi sâu bệnh: thói quen quan trọng nhất
Đi thăm đồng định kỳ. Mỗi tuần vài lần, cùng giờ, cùng lộ trình.
Lật mặt dưới lá. Trứng, rệp, bọ phấn thường ở mặt dưới.
Đếm trên vài cây mẫu. Chọn cây ngẫu nhiên ở nhiều chỗ, đếm sâu, đếm lá bị hại.
Đếm cả thiên địch. Thấy nhiều bọ rùa, nhện thì có thể chờ thêm chưa cần can thiệp.
Kiểm tra bẫy dính. Số côn trùng trên bẫy tăng đột ngột là cảnh báo sớm.
Ghi lại thời tiết. Nhiều bệnh bùng sau mưa kéo dài, nhiều sâu bùng khi nắng nóng khô.
Chụp ảnh sâu lạ. Ảnh giúp hỏi chuyên môn và so sánh qua các vụ.
Đặt ngưỡng hành động. Tự đặt mức bao nhiêu sâu trên cây thì mới can thiệp, tránh phun vì lo.
Can thiệp cục bộ. Xử lý khu có sâu, không phun cả ruộng.
Đánh giá sau khi xử lý. Vài ngày sau quay lại xem hiệu quả thực tế.
Chia sẻ trong nhóm. Hàng xóm thấy sâu gì là cảnh báo sớm cho ruộng mình.
Câu hỏi thường gặp
Làm hữu cơ có được dùng thuốc gốc đồng không?
Một số tiêu chuẩn hữu cơ cho phép dùng hợp chất đồng với giới hạn về lượng, vì đồng tích luỹ trong đất. Kiểm tra tiêu chuẩn mình theo và đọc kỹ nhãn trước khi dùng.
Nấm xanh, nấm trắng dùng khi nào hiệu quả nhất?
Nấm ký sinh côn trùng cần độ ẩm để phát triển, nên thường hiệu quả hơn khi phun chiều mát, thời tiết ẩm. Nắng gắt và khô làm bào tử chết nhanh.
Dầu neem có hại cho ong không?
Dầu neem ít độc với ong hơn nhiều thuốc hoá học nhưng vẫn có thể ảnh hưởng nếu phun trực tiếp lên ong. Phun lúc chiều tối khi ong đã về tổ và tránh phun lên hoa đang nở.
Tự làm thuốc ớt tỏi có được không?
Nhiều người dùng dịch ớt tỏi để xua côn trùng, hiệu quả thường ở mức xua đuổi. Cần thận trọng với mắt, da, và hỏi nhóm PGS hay tổ chức chứng nhận xem có chấp nhận không.
Làm hữu cơ có chịu được dịch sâu lớn không?
Khi dịch bùng phát diện rộng, ruộng hữu cơ có thể bị thiệt hại nặng hơn. Đây là rủi ro thật, nên đa dạng cây trồng và chuẩn bị tài chính dự phòng.
