Hàng rào sống làm bằng cây bụi, cây họ đậu hay cây ăn lá vừa chắn gió, giữ đất, vừa là nơi trú của chim, nhện, ong và các thiên địch khác, lại cho thêm lá làm phân xanh, rau ăn hay thức ăn gia súc. Muốn hàng rào dày mà không lấn vào vườn, cần chọn cây hợp đất, trồng dày thành hai hàng so le và cắt tỉa đều đặn ngay từ năm đầu.
Vườn nhà ở Huế, ở các làng quê Bắc Bộ, hàng rào chè tàu, dâm bụt, găng từng là hình ảnh quen thuộc. Nhiều nơi đã thay bằng tường gạch, lưới B40. Nhưng hàng rào sống làm được những việc mà tường không làm được.
Hàng rào sống làm được gì mà tường không làm được?
Tường gạch chặn gió nhưng tạo xoáy: gió vượt qua tường đổ xuống ngay phía sau, có khi còn mạnh hơn. Hàng rào cây cho gió lọt qua một phần, làm gió chậm lại trên một khoảng dài phía sau. Vườn có hàng rào sống ít đổ ngã cây hơn trong mùa gió, hoa quả ít rụng hơn.
Hàng rào là nơi sống. Chim làm tổ trong bụi rậm, nhện giăng lưới, bọ rùa trú đông, ong đất làm tổ dưới gốc. Nhiều loài trong số đó ăn sâu hại trong vườn. Một bức tường gạch không nuôi được ai.
Rễ hàng rào giữ đất ở bờ vườn, nhất là vườn đất dốc hay bờ mương. Lá rụng thành lớp phủ. Cây họ đậu trong hàng rào còn góp đạm.
Hàng rào sống cũng có thể ăn được: rau ngót, rau bồ ngót, chè tàu làm trà, dâm bụt lá non, đậu săng cho hạt. Mỗi lần cắt tỉa là một lần thu hoạch.
Chọn cây làm hàng rào
Dâm bụt. Dễ giâm cành, chịu cắt, hoa đẹp nuôi côn trùng.
Chè tàu. Lá nhỏ dày, cắt tỉa rất gọn, hàng rào truyền thống miền Bắc và Huế.
Găng. Có gai, chắn gia súc tốt; cần găng tay khi cắt.
Keo dậu. Mọc nhanh, cho lá làm phân; phải cắt thường xuyên kẻo lan.
Đậu săng. Họ đậu, cho hạt ăn được, hợp trung du.
Rau ngót. Hàng rào thấp, cắt là có rau ăn.
Mai chiếu thuỷ, cây bụi hoa. Làm hàng rào trang trí kiêm nuôi ong.
Tre, trúc. Chắn gió mạnh, nhưng rễ lan xa; nên đặt ở bìa đất lớn hoặc đào rãnh chặn rễ.
Xương rồng, dứa dại. Cho vùng khô, cát ven biển.
Tránh cây độc nơi có trẻ và gia súc. Một số cây làm cảnh có nhựa, lá độc.
Tránh cây xâm hại. Một số loài bụi nhập nội lan mạnh ra ngoài.
Kết hợp nhiều loài. Hàng rào hỗn hợp bền hơn khi một loài bị sâu bệnh.
Trồng cho dày từ gốc
Hai hàng so le. Trồng hai hàng, cây hàng sau lệch vào khoảng trống hàng trước.
Khoảng cách gần. Hàng rào cần dày, cây trồng gần hơn nhiều so với cây đứng riêng.
Làm đất tốt dọc rãnh. Đào rãnh, trộn phân hữu cơ, trồng dọc theo rãnh.
Giâm cành trực tiếp. Dâm bụt, rau ngót giâm cành cắm thẳng xuống rãnh ẩm đầu mùa mưa.
Phủ gốc. Giữ ẩm và chặn cỏ năm đầu.
Cắt ngọn sớm. Cây cao chừng đầu gối đã bấm ngọn để đâm nhánh từ gốc.
Cắt nhiều lần năm đầu. Mỗi lần cắt, cây đâm thêm nhánh, gốc dày dần.
Tạo dáng thang. Cắt phía trên hẹp hơn phía dưới để ánh sáng xuống tới gốc.
Tưới mùa khô năm đầu. Hàng rào mới chưa có rễ sâu.
Rào tạm bảo vệ. Gà, dê gặm cây non; rào lưới tạm phía ngoài.
Trồng dặm chỗ chết. Khoảng trống năm đầu nên dặm ngay kẻo thành lỗ hổng lâu dài.
Cắt tỉa: việc không bỏ được
Hàng rào sống khác bức tường ở chỗ nó lớn lên mỗi ngày. Không cắt, sau vài năm hàng rào cao vọt, gốc trống, tán lan rộng lấn vào lối đi và che nắng vườn. Nhiều người bỏ hàng rào sống vì chuyện này.
Nhịp cắt tuỳ loài: cây mọc nhanh như keo dậu, dâm bụt mùa mưa có thể cần cắt vài lần, chè tàu chậm hơn. Cắt nhẹ và đều giữ hàng rào dày và gọn hơn cắt mạnh một lần mỗi năm.
Hình dạng thang, rộng dưới hẹp trên, là bí quyết giữ gốc dày. Nếu cắt thẳng đứng hoặc để trên rộng hơn dưới, phần dưới thiếu nắng, lá rụng, gốc trơ.
Nên tránh cắt mạnh khi chim đang làm tổ nếu thấy tổ. Phần cắt ra: lá họ đậu rải làm phân, rau ngót nấu canh, cành nhỏ băm làm lớp phủ lối đi. Hàng rào vừa được chăm, vừa trả lại cho vườn.
Hàng rào sống và thiên địch
Cây có hoa nuôi ong nhỏ. Ong ký sinh, ruồi ăn rệp cần mật hoa.
Bụi rậm cho chim làm tổ. Chim sâu, chích choè ăn nhiều sâu non.
Lá rụng dưới gốc. Chỗ ở của bọ chân chạy, nhện đất ăn sâu, trứng sâu.
Không phun thuốc lên hàng rào. Hàng rào là kho thiên địch, phun lên là phá kho.
Không đốt lá rụng. Để lá mục tại chỗ.
Để một số cỏ cao gần hàng rào. Một dải cỏ cao là nơi trú thêm.
Hàng rào nối các vườn. Hàng rào liền nhau là hành lang cho thiên địch đi lại.
Tránh cây là ký chủ sâu của cây chính. Đừng để hàng rào thành ổ sâu cho vườn rau.
Quan sát. Đếm bọ rùa, nhện trên hàng rào vào các mùa.
Để góc hoang nhỏ. Một góc vườn ít đụng tới giúp đa dạng sinh học.
Nước cho chim. Chậu nước nhỏ gần hàng rào mùa khô.
Câu hỏi thường gặp
Hàng rào sống có che nắng vườn không?
Có nếu để cao quá, nhất là hàng rào ở phía đông và phía nam. Giữ hàng rào ở độ cao vừa phải và đặt cây cao chắn gió ở phía bắc hoặc phía gió chính.
Hàng rào sống có giữ được trộm không?
Hàng rào có gai như găng, dứa dại cản người và gia súc khá tốt khi đã dày. Nhưng cần vài năm mới đủ kín, nhiều người kết hợp lưới bên trong.
Rễ hàng rào có lấn vào vườn không?
Có, rễ sẽ tìm nước và dinh dưỡng trong vườn. Đào rãnh chặn rễ hoặc chừa khoảng cách giữa hàng rào và luống rau.
Hàng rào sống có nhiều rắn không?
Bụi rậm có thể là nơi trú của rắn, chuột. Giữ gốc hàng rào thông thoáng, không để rác đống và cắt tỉa đều.
Bao lâu thì hàng rào sống kín?
Tuỳ loài và cách chăm, cây mọc nhanh như dâm bụt, keo dậu có thể kín sau một hai năm. Chè tàu và cây chậm lớn cần lâu hơn.
