Đàn ong dú yếu dần thường có một trong năm nguyên nhân: ruồi nhỏ đẻ trứng vào phấn và mật vỡ, kiến bò vào hộp, ong của đàn khác sang cướp, hộp ẩm hoặc quá nóng, và thuốc trừ sâu từ vườn xung quanh. Hiếm khi có một con vật giết được một đàn khoẻ; chúng thường chỉ kết liễu đàn đã yếu sẵn.
Vì thế, việc giữ đàn không bắt đầu từ lúc thấy dòi hay thấy kiến, mà từ vị trí đặt hộp, cách lấy mật, cách chia đàn. Bài này giúp nhận dấu hiệu sớm và xử lý từng trường hợp.
Ruồi nhỏ trong tổ: kẻ thù âm thầm nhất
Loài gây hại nhiều nhất cho ong không ngòi ở nhiều nước nhiệt đới là các loài ruồi nhỏ họ Phoridae, cỡ chỉ bằng nửa hạt gạo, chạy nhanh trên bề mặt thay vì bay. Chúng bị mùi phấn lên men và mật vỡ hút tới, đẻ trứng vào đó. Dòi nở ra ăn phấn, rồi lan sang ô trứng. Một đàn yếu có thể bị tràn ngập chỉ trong vài tuần.
Dấu hiệu sớm là thấy những con ruồi nhỏ đi lại quanh khe hộp, mùi chua lạ ở cửa tổ, ong đứng thành cụm ở cửa như canh gác căng thẳng. Khi mở hộp, thấy phấn trong bình biến thành chất nhão màu nâu, có dòi trắng li ti, đáy hộp ướt.
Xử lý bằng cách mở hộp ở nơi thoáng, lấy bỏ toàn bộ bình phấn và mật bị nhiễm, cạo phần nhão ra, lau đáy, giữ lại chùm trứng còn sạch. Nếu đàn còn đủ ong, thu gọn không gian bằng cách chuyển sang hộp nhỏ hơn. Nếu chỉ còn vài chục con, cứu đàn khó thành, nhưng vẫn có thể thử nhập với một đàn khoẻ cùng loài.
Cách phòng chủ yếu là không để mật và phấn vỡ trong hộp sau mỗi lần can thiệp, dán kín mọi khe, cửa hộp nhỏ vừa đủ. Một đàn đông quân tự bảo vệ được, ruồi hầu như không vào nổi.
Kiến, thằn lằn, nhện và các kẻ thù khác
Kiến là mối nguy thường trực. Kiến vàng, kiến đen có thể tràn vào hộp, nhất là hộp mới chuyển, mới chia.
Chân giá trong nước. Bát nước có vài giọt dầu ăn dưới mỗi chân giá cắt đường kiến bò lên; thay nước khi có lá rụng làm cầu.
Không để cành cây chạm hộp. Cành chạm nóc hộp là cây cầu cho kiến vượt bát nước.
Keo chống côn trùng bôi chân giá. Một số người dùng mỡ bò hoặc keo dính quấn chân giá; kiểm tra định kỳ vì bụi làm hết dính.
Thằn lằn và nhện săn ở cửa tổ. Chúng bắt ong đi làm về; đàn khoẻ chịu được, đàn yếu mất dần quân.
Cóc ngồi dưới hộp đặt thấp. Cóc ăn ong bay thấp; kê hộp cao ngang hông giải quyết được.
Chim ăn côn trùng. Thường không đáng lo trừ khi hộp đặt ngay chỗ chim đậu thường xuyên.
Mối và mọt gỗ. Mối ăn vào hộp đặt sát đất hoặc gỗ không bền; kiểm tra chân giá và đáy hộp mỗi mùa.
Chuột và sóc. Hiếm, nhưng hộp gỗ mỏng đặt gần rừng có thể bị gặm lấy mật.
Gia cầm bới quanh. Gà thả vườn không ăn ong dú nhiều nhưng có thể làm bẩn và rung giá.
Trẻ em tò mò. Ong không đốt nên trẻ hay mở hộp; nên đặt ở độ cao hợp lý và dặn trước.
Ong cướp: khi hàng xóm biến thành giặc
Ong dú cướp mật của nhau là chuyện thường, nhất là vào mùa thiếu hoa. Một đàn mạnh phát hiện đàn yếu gần đó, cử ong sang dò rồi kéo quân đi cướp. Có loài còn đánh chiếm cả tổ, giết chúa và chuyển quân sang ở. Người nuôi thấy trước cửa một hộp có đám ong quần nhau, xác ong rơi đầy dưới giá, đó là trận đánh.
Nguyên nhân phía người nuôi thường là đặt nhiều hộp sát nhau, cửa đối mặt, và cho ăn nước đường hoặc để mật vương vãi. Mùi mật lan ra kích thích ong đi tìm, và đàn yếu nhất bị chọn trước.
Khi thấy đánh nhau, thu hẹp cửa hộp bị tấn công tới mức chỉ vừa một con ong, hoặc tạm bịt cửa bằng lưới đến tối rồi dời hộp đi xa. Không mở hộp trong lúc đang đánh. Nếu hộp bị chiếm hoàn toàn và ong lạ đã ở trong, có thể phải chấp nhận mất đàn ấy.
Phòng bằng cách đặt các hộp cách xa nhau, cửa quay khác hướng, lấy mật và chia đàn gọn gàng, không để mật lộ ra. Nếu nuôi cả ong mật trong vườn, ong mật cũng có thể vào phá hộp ong dú yếu, nên đặt hai khu tách biệt.
Nóng, ẩm, thuốc trừ sâu và cách đọc dấu hiệu đàn yếu
Nắng trưa chiếu thẳng hộp. Sáp mềm, bình vỡ, mật chảy; che mái hoặc dời hộp vào bóng cây.
Hộp ngấm nước mưa. Đáy ướt, mốc trắng; kê hộp hơi nghiêng ra trước, làm mái che rộng hơn nóc.
Nồm ẩm miền Bắc. Không mở hộp những ngày nồm; nước đọng trong hộp là mầm nấm.
Thuốc trừ sâu từ vườn bên. Ong chết rải rác trước cửa sau đợt phun là dấu hiệu rõ; nói chuyện với hàng xóm về giờ phun.
Ong chết trước cửa có lưỡi thè. Thường liên quan ngộ độc; ghi lại ngày giờ, xem quanh vùng ai vừa phun gì.
Lượng ong ra vào giảm dần. So với cùng giờ cùng thời tiết tuần trước, nếu giảm rõ thì đàn có vấn đề.
Ống cửa không được sửa. Đàn khoẻ liên tục sửa và kéo dài ống cửa; ống cửa bị bỏ mặc là dấu hiệu thiếu quân.
Không thấy ong mang phấn. Đàn mất chúa hoặc không còn ấu trùng thì không cần phấn.
Mùi chua gắt ở cửa. Thường là phấn thối hoặc ruồi; nên mở kiểm tra.
Hộp nhẹ bất thường. Nhấc thử hộp hằng tháng để quen cảm giác; nhẹ hẳn là mất mật dự trữ.
Nhập đàn khi cần. Hai đàn yếu cùng loài nhập làm một thường tốt hơn để hai đàn cùng tàn.
Ghi lại mọi lần mất đàn. Ghi nguyên nhân nghi ngờ để lần sau tránh; kinh nghiệm của vườn mình quý hơn lời khuyên chung.
Cứu một đàn đang suy: làm theo thứ tự nào?
Xác định nguyên nhân trước. Ruồi, kiến, cướp hay nóng ẩm cần cách xử lý khác nhau; đừng làm mọi thứ một lúc.
Mở hộp ở nơi râm, không gió. Đàn yếu chịu lạnh và nắng kém hơn bình thường.
Bỏ hết phần hư. Phấn nhão, mật chua, sáp mốc phải lấy ra khỏi hộp.
Giữ lại chùm trứng sạch. Trứng còn sạch là hy vọng duy nhất của đàn.
Thu gọn không gian. Chuyển sang hộp nhỏ hơn hoặc chèn gỗ khô sạch cho lòng hộp hẹp lại.
Làm mới đáy hộp. Đáy ướt, mốc nên thay hoặc cạo và lau khô.
Dán kín khe, thu nhỏ cửa. Đàn yếu cần mọi lợi thế phòng thủ.
Dời tới chỗ mát, yên tĩnh. Tránh xa hộp mạnh có thể sang cướp.
Cho ít thức ăn trong hộp. Một bình nhỏ mật sạch của chính đàn hoặc đàn khoẻ, đặt trong hộp, không để ngoài.
Không mở lại thường xuyên. Mỗi lần mở là thêm một lần tổn thương.
Chấp nhận có đàn không cứu được. Đàn chỉ còn một nhúm ong, không có chúa, tốt hơn nên nhập vào đàn khác.
Câu hỏi thường gặp
Có thuốc nào trị ruồi trong tổ ong dú không?
Không nên dùng bất kỳ thuốc diệt côn trùng nào trong hoặc gần hộp, vì ong dú cũng là côn trùng. Cách hiệu quả là loại bỏ phấn, mật nhiễm và thu gọn tổ để đàn tự bảo vệ.
Vì sao đàn ong dú bỏ tổ đi hết?
Ong dú ít bỏ tổ như ong mật, nên hộp rỗng thường là đàn đã chết dần hoặc bị cướp. Xem lại trong hộp còn xác ong, dòi hay mốc để đoán nguyên nhân.
Ong dú có bị bệnh như ong mật không?
Ong không ngòi ít được ghi nhận mắc các bệnh lây lan mạnh như ong mật, nhưng hiểu biết về bệnh của chúng vẫn còn hạn chế. Nếu thấy chết hàng loạt không rõ lý do, hãy liên hệ cơ quan chăn nuôi thú y hoặc trường có nghiên cứu về ong.
Nuôi ong dú gần ruộng lúa phun thuốc có được không?
Rủi ro khá cao nếu ruộng phun định kỳ. Nếu buộc phải đặt gần, chọn chỗ cách xa ruộng nhất có thể, có hàng cây chắn, và trao đổi với chủ ruộng về giờ phun.
Làm sao biết đàn còn ong chúa?
Nhìn dấu hiệu gián tiếp: ong mang phấn về đều, ống cửa được sửa, trọng lượng hộp ổn định. Chỉ mở hộp tìm ô trứng mới khi các dấu hiệu này xấu đi.
