Nên chia đàn ong dú khi hộp đã đầy tới tầng trên, vùng trứng rộng, bình mật và phấn nhiều, và quan sát được ô chúa hoặc chúa tơ trong tổ. Cách an toàn nhất với hộp nhiều tầng là tách ngay tại ranh giới giữa hai tầng, sao cho mỗi nửa có trứng non, trứng già, thức ăn và đủ ong thợ.
Người mới nuôi thường chia quá sớm vì muốn nhanh có nhiều hộp. Kết quả là hai đàn cùng yếu, một trong hai tàn, đôi khi mất cả hai. Chia đàn ong dú không phải để nhân số hộp theo lịch, mà là giúp một đàn đã quá chật tách thành hai đàn đủ sức sống.
Đàn thế nào thì mới đủ sức chia?
Dấu hiệu dễ thấy nhất là lượng ong ra vào cửa tổ. Một đàn mạnh buổi sáng nắng có dòng ong bay ra vào liên tục, nhiều con mang phấn vàng ở chân sau. Nếu đứng trước cửa một lúc mà chỉ thấy lác đác vài con, đàn ấy chưa sẵn sàng dù hộp có vẻ đầy.
Khi mở hộp, nhìn vùng trứng. Đàn đủ sức có chùm trứng hoặc đĩa trứng lan rộng, có cả ô trứng mới xây màu sáng lẫn ô già màu sẫm sắp nở. Bình phấn và bình mật đầy quanh vùng trứng và đã lan lên tầng trên. Nếu mật chỉ lác đác vài bình, đàn đang sống vừa đủ ăn, chưa có dư để chia.
Ô chúa là thứ quyết định. Ở nhiều loài ong dú, ô nuôi chúa to hơn hẳn ô thường và hay nằm ở rìa vùng trứng. Có đàn luôn duy trì vài chúa tơ đi lại trong tổ. Thấy ô chúa hoặc chúa tơ nghĩa là nửa không có chúa già vẫn có đường để có chúa mới. Không thấy dấu hiệu này mà vẫn chia, nửa không chúa có thể phải tự nuôi chúa từ ô trứng thường, việc này chậm và không phải lúc nào cũng thành.
Thời tiết và mùa hoa cũng phải thuận. Chia vào đầu mùa hoa, trời ấm và khô là tốt nhất. Chia đầu mùa mưa dầm hay trước đợt rét, cả hai đàn sẽ vào mùa khó khi đang yếu nhất. Ở miền Bắc, mùa đông là thời điểm nên để yên.
Các bước tách một hộp nhiều tầng
Chuẩn bị hộp trống cùng cỡ. Hai tầng trống và hai nắp sẵn sàng trước khi mở, hộp đã khô mùi.
Chọn giờ ong đi làm nhiều. Giữa buổi sáng trời nắng, phần lớn ong thợ đang ở ngoài, tổ ít bị xáo trộn.
Rạch khe giữa hai tầng. Dùng dao mỏng hoặc dây thép cắt dọc khe tiếp giáp để lớp nhựa không xé toạc tổ khi nhấc.
Nhấc tầng trên thật thẳng. Nhấc lên theo phương thẳng đứng, không xoay, không nghiêng, để đĩa trứng không vỡ.
Kiểm tra mỗi nửa có gì. Mỗi nửa phải có một phần trứng, tốt nhất có ô trứng già sắp nở và vài bình thức ăn.
Xác định nửa nào có chúa già. Nếu thấy chúa thì ghi nhớ; nếu không thấy, quan sát hành vi ong vài ngày sau.
Ghép mỗi nửa với tầng trống. Nửa trên ghép với một tầng đáy trống, nửa dưới ghép thêm tầng trên trống.
Bỏ bình mật vỡ ra ngay. Mật chảy sau khi tách là mồi cho ruồi và kiến, phải lau sạch.
Dán kín khe. Dán băng keo quanh mọi khe nối, chỉ chừa lỗ cửa nhỏ.
Thu hẹp cửa của cả hai hộp. Hai đàn đều yếu hơn trước, cửa nhỏ dễ phòng thủ.
Đặt hộp đúng vị trí. Một hộp ở chỗ cũ, hộp kia đặt cách xa, cửa hướng khác.
Ghi ngày chia. Ghi cả nửa nào có chúa, nửa nào không, để biết cần chờ bao lâu.
Đặt nửa nào ở chỗ cũ, và vì sao?
Ong thợ đi kiếm mồi sẽ quay về đúng vị trí cửa cũ. Nửa nào nằm ở chỗ cũ sẽ nhận toàn bộ lực lượng này, nửa kia chỉ có ong non ở trong tổ. Vì vậy quyết định đặt nửa nào ở chỗ cũ là cách cân lại sức hai đàn.
Nhiều người nuôi đặt nửa không có chúa già ở chỗ cũ. Nửa này phải nuôi chúa mới, cần nhiều ong thợ để kiếm ăn và giữ tổ trong vài tuần chờ đợi. Nửa có chúa già thì có chúa đẻ ngay, dù ít quân vẫn tự hồi phục nhanh hơn. Nhưng không có luật cứng: nếu nửa có chúa lại ít trứng hơn hẳn, có thể đảo lại.
Hộp đặt chỗ mới cần xa đủ để ong không bay lẫn, và không đặt ngay cạnh hộp cũ với cửa cùng hướng. Hai cửa nhìn nhau dễ dẫn tới chuyện ong của hộp mạnh sang cướp hộp yếu.
Một mẹo hay dùng là đổi chỗ sau vài ngày nếu thấy một hộp quá vắng: hoán vị trí hai hộp để lượng ong đi làm dồn sang hộp đang yếu. Làm việc này vào giữa ngày khi ong đang bay nhiều.
Theo dõi sau khi chia và lỗi thường gặp
Vài ngày đầu chỉ nhìn cửa. Không mở hộp; nhìn ong ra vào, có mang phấn về không.
Ong tụ đông trước cửa buổi trưa. Ở một số loài, đây có thể là lúc chúa tơ bay ra giao phối, đừng làm phiền.
Sau vài tuần mới mở kiểm tra. Tìm ô trứng mới màu sáng: có trứng mới nghĩa là đã có chúa đẻ.
Không thấy trứng mới sau thời gian dài. Đàn có thể mất chúa; hỏi người nuôi lâu năm cách bổ sung ô chúa từ đàn khác.
Lỗi: chia khi đàn chưa đầy. Hai đàn cùng mỏng, dễ bị ruồi và ong cướp.
Lỗi: chia quá lệch. Một nửa có gần hết trứng, nửa kia gần như không có gì, nửa yếu sẽ tàn.
Lỗi: để mật chảy. Ruồi tìm đến trong vài giờ; một vũng mật có thể làm hỏng cả đàn mới chia.
Lỗi: lật ngược đĩa trứng. Với loài xây đĩa ngang, lật ngược làm ấu trùng chết hàng loạt.
Lỗi: chia liên tục. Đàn vừa chia xong lại chia tiếp khi chưa hồi phục thì cả hai kiệt sức.
Lỗi: chia vào mùa mưa. Ong không ra ngoài kiếm ăn được mà trứng vẫn cần thức ăn.
Lỗi: quên thu hẹp cửa. Đàn mới yếu mà cửa to là chỗ cho ong đàn khác vào cướp.
Tốt nhất là chờ đàn sẵn sàng. Mất một mùa chờ đàn đầy đỡ tốn hơn nhiều so với mất hai đàn vì chia sớm.
Chuẩn bị gì trước mùa chia đàn?
Đóng hộp trước vài tuần. Hộp mới cần thời gian bay hết mùi gỗ, sơn; đóng gấp vào ngày chia là rủi ro.
Làm hộp cùng cỡ với hộp mẹ. Tầng lắp lẫn được thì nửa tách ra ghép ngay, không phải chờ.
Chuẩn bị giá đặt ở chỗ mới. Giá có chân chống kiến sẵn, mái che sẵn.
Xem lịch thời tiết. Chọn khoảng vài ngày liên tục khô ráo sau khi chia.
Quan sát cửa tổ nhiều buổi. Ghi lại mật độ ong ra vào để so với sau khi chia.
Cân thử hộp. Hộp nặng tay rõ rệt so với lúc mới vào là dấu hiệu đầy kho.
Dọn sạch khu vực quanh giá. Cỏ rậm, cành chạm hộp là đường cho kiến lúc đàn yếu.
Chuẩn bị nhựa cây, sáp sạch. Dùng để trát khe và mồi cửa hộp mới.
Hẹn người phụ. Tách hộp nhiều tầng một mình dễ nghiêng tay.
Chọn đàn mạnh nhất để chia trước. Học từ đàn dễ, đừng thử lần đầu trên đàn trung bình.
Không chia nhiều hộp một ngày. Người mới nên chia một hai hộp, theo dõi kết quả rồi mới làm tiếp.
Câu hỏi thường gặp
Một năm chia đàn ong dú được mấy lần?
Tuỳ loài, vùng và nguồn hoa, không có con số cố định. Người nuôi cẩn thận thường chỉ chia mỗi đàn một lần trong mùa thuận, và chỉ khi đàn đã đầy hộp trở lại.
Có thể chia đàn ong dú không mở hộp không?
Có, bằng cách nối một hộp trống vào cửa để đàn tự lan sang, giống cách lấy đàn từ khúc gỗ. Cách này chậm nhưng ít rủi ro cho người mới.
Chúa tơ ong dú trông thế nào?
Chúa tơ nhỏ hơn chúa đẻ, bụng chưa phình, màu sáng hơn ong thợ và đi lại nhanh trên bề mặt tổ. Chúa tơ chỉ bắt đầu đẻ sau khi giao phối.
Hai đàn sau khi chia đánh nhau thì sao?
Thường do đặt quá gần hoặc cửa cùng hướng. Dời một hộp ra xa, thu hẹp cửa hộp yếu, và không cho ăn nước đường trong thời gian này.
Có nên mua ô chúa để ghép vào đàn mất chúa?
Có thể làm nếu có nguồn từ đàn khoẻ cùng loài, nhưng việc ghép không phải lúc nào cũng thành. Hỏi kỹ người đã từng làm với đúng loài ong mình nuôi trước khi thử.
