Lấy mật ong dú đúng cách là chỉ mở tầng mật, lấy những bình đã được ong bịt kín, để lại một phần cho đàn và không đụng vào vùng trứng. Mật được hút hoặc để chảy vào dụng cụ sạch, lọc qua vải, rồi cho vào ngăn mát ngay vì mật ong dú nhiều nước, để ngoài sẽ lên men.
Mỗi lần lấy mật là một lần làm đàn mất thức ăn và phải sửa lại tổ. Người nuôi lâu năm không hỏi lấy được bao nhiêu mà hỏi đàn còn đủ sức sau khi lấy hay không. Bài này tập trung vào những chi tiết khiến mật sạch hơn và đàn ít tổn thương hơn.
Khi nào thì nên lấy mật?
Thời điểm tốt nhất là cuối mùa hoa rộ, khi các bình mật ở tầng trên đã đầy và được ong bịt nắp sáp. Bình đã bịt nghĩa là ong đã làm xong phần việc của mình, mật đặc hơn so với bình còn mở. Lấy mật từ bình chưa bịt thì mật loãng hơn, lên men nhanh hơn.
Không lấy mật trước mùa thiếu hoa. Ở nhiều vùng phía Nam, cao điểm mùa mưa ong ít ra ngoài được; ở miền Bắc, mùa đông ong gần như nằm yên. Đàn cần mật dự trữ để qua những giai đoạn đó. Lấy sạch trước mùa khó là cách nhanh nhất để mất đàn mà không hiểu vì sao.
Chọn ngày khô, nắng nhẹ, vào giữa buổi sáng khi nhiều ong đang đi làm. Ngày ẩm, mưa phùn thì mật hút ra hút thêm hơi nước, lại khó giữ vệ sinh. Đàn mới chia hoặc mới chuyển trong mùa đó thì bỏ qua, để đàn gây dựng lại.
Một nguyên tắc nhiều người dùng: chỉ lấy khi tầng mật đầy rõ ràng, và luôn để lại phần mật quanh vùng trứng. Nếu mở ra thấy tầng mật chỉ có vài bình, đậy lại và chờ mùa sau.
Dụng cụ và vệ sinh
Dao mỏng inox. Rạch khe giữa tầng mật và tầng dưới; dao sắt gỉ để lại mùi và vệt.
Ống hút hoặc bơm tay. Dụng cụ hút giúp lấy mật mà không làm vỡ nhiều bình, sáp và phấn ít lẫn vào mật.
Que nhọn sạch. Nếu không có ống hút thì chọc thủng bình rồi nghiêng tầng mật cho chảy.
Vải lọc hoặc rây mịn. Lọc bỏ sáp, xác ong và phấn trước khi cho vào chai.
Chai lọ thuỷ tinh đã tiệt trùng, khô hẳn. Giọt nước còn đọng trong chai làm mật lên men nhanh.
Khăn ẩm sạch. Lau mật dính trên thành hộp trước khi đậy lại.
Rửa tay không xà phòng thơm. Mùi xà phòng làm ong khó chịu và có thể ám vào mật.
Làm nơi có mái che, ít gió. Bụi và côn trùng rơi vào mật khi làm ngoài trời gió.
Không dùng khói. Ong dú không đốt, khói chỉ ám mùi vào mật.
Không dùng dụng cụ nhựa có mùi. Mật hút mùi rất nhanh.
Ghi chép từng hộp. Ghi hộp nào, ngày nào, bao nhiêu mật để biết đàn nào khoẻ và mùa nào mật nhiều.
Để sẵn tầng trống. Sau khi lấy có thể đặt lại tầng mật đã hút hoặc thay tầng trống để đàn xây tiếp.
Hút mật hay chọc bình: khác nhau ở đâu?
Cách truyền thống là cắt lấy cả khối bình mật rồi bóp hoặc để chảy qua vải. Cách này nhanh nhưng lẫn nhiều sáp, phấn, xác ong, và phá hết bình chứa, đàn phải xây lại từ đầu. Mật lấy kiểu bóp thường đục, lên men sớm vì có phấn và nấm men từ bình phấn.
Cách hút dùng một ống nhỏ nối vào bình chứa có bơm tay hoặc bơm chân không nhỏ. Đầu ống chọc thủng nắp bình, hút mật ra, bình rỗng vẫn đứng nguyên. Đàn chỉ cần vá nắp là dùng lại được bình đó, tiết kiệm rất nhiều công sáp. Mật hút ra sạch hơn vì không bóp lẫn phấn.
Cách chọc bình rồi để chảy nằm ở giữa: chọc thủng nhiều bình ở tầng mật đã nhấc ra, đặt nghiêng trên khay có lưới để mật chảy dần. Không phá bình hoàn toàn, nhưng mật tiếp xúc không khí lâu hơn, cần làm nơi khô và kín côn trùng.
Dù chọn cách nào, tránh chọc vào bình phấn. Bình phấn thường nằm gần vùng trứng, màu vàng đục khi thủng. Một ít phấn lẫn vào mật đủ làm thay đổi mùi và rút ngắn thời gian giữ mật.
Giữ mật không lên men và những sai lầm hay gặp
Cho vào ngăn mát ngay. Nhiệt độ thấp làm chậm nấm men; nhiều người giữ mật ong dú trong tủ lạnh suốt thời gian dùng.
Không để đầy tràn miệng chai. Chừa khoảng trống nhỏ, mật lên men nhẹ sinh khí có thể làm bật nắp.
Giảm ẩm nếu muốn để lâu. Một số người dùng phòng hút ẩm hoặc thiết bị giảm ẩm ở nhiệt độ thấp; không đun sôi mật.
Đừng đun nóng để diệt men. Đun làm thay đổi mùi vị đặc trưng, và vẫn không khắc phục được độ ẩm cao.
Sai lầm: lấy sạch mật. Đàn không còn dự trữ, yếu hẳn hoặc chết khi gặp mùa thiếu hoa.
Sai lầm: lấy khi bình chưa bịt. Mật loãng, chua gắt, lên men nhanh.
Sai lầm: làm đổ mật trong hộp. Mật vỡ kéo ruồi và kiến, đàn vừa bị lấy mật lại phải chống giặc.
Sai lầm: pha trộn mật nhiều hộp không ghi chép. Một hộp có vấn đề làm hỏng cả mẻ; nên để riêng theo hộp hoặc theo ngày.
Sai lầm: để mật ngoài nắng khi làm. Nắng làm mật nóng và hút ẩm từ không khí.
Sai lầm: chai rửa còn ướt. Nước đọng là mầm lên men.
Mật sủi bọt nhẹ không hẳn là hỏng. Đó là lên men do nấm men; mùi rượu nồng, có váng lạ thì nên bỏ.
Nói trước với người dùng. Mật ong dú chua nhẹ, loãng; người nhận không biết dễ nghĩ mật giả.
Sau khi lấy mật: chăm đàn thế nào?
Đậy hộp ngay và dán kín khe. Mùi mật lan ra càng lâu càng kéo ong cướp và ruồi.
Lau sạch mật dính ngoài hộp. Vệt mật trên thành ngoài cũng đủ kéo kiến.
Thu hẹp cửa vài ngày. Đàn vừa bị lấy mật cần dồn quân giữ cửa.
Không cho ăn nước đường ngoài hộp. Máng nước đường ngoài trời làm các đàn tranh nhau và đánh nhau.
Để ý cửa tổ hai ba ngày đầu. Nhiều ong lạ quần quanh cửa là dấu hiệu bị dòm ngó.
Đặt lại tầng mật đã hút. Bình còn nguyên thì đàn chỉ cần vá lại, đỡ tốn công xây mới.
Không mở lại hộp trong vài tuần. Đàn cần thời gian trát khe và vá bình.
Kiểm tra dưới giá. Xác ong chết nhiều dưới giá sau khi lấy mật là dấu hiệu có trận đánh.
So trọng lượng hộp sau một tháng. Hộp nặng dần trở lại là đàn đang phục hồi tốt.
Ghi lại phản ứng của từng đàn. Đàn nào hồi nhanh, đàn nào hồi chậm giúp quyết định lần sau lấy nhiều hay ít.
Bỏ qua đàn yếu mùa sau. Đàn hồi chậm nên để yên cả mùa tiếp theo.
Câu hỏi thường gặp
Một hộp ong dú cho được bao nhiêu mật?
Rất khác nhau tuỳ loài, cỡ đàn, vùng hoa và mùa, nên không có con số chung đáng tin. Nhìn chung mật ong dú ít hơn ong mật nhiều lần; nên cân và ghi từng hộp qua vài mùa để biết con số của chính vườn mình.
Lấy mật ong dú bao lâu một lần?
Người nuôi thường chỉ lấy vào cuối mùa hoa rộ, khi tầng mật đầy. Lấy dày hơn làm đàn liên tục thiếu dự trữ và phải xây lại bình chứa.
Có nên lấy phấn ong dú không?
Phấn là thức ăn nuôi ấu trùng, lấy phấn là lấy trực tiếp tương lai của đàn. Nếu lấy, chỉ lấy rất ít từ đàn thật mạnh.
Mật ong dú đông lại trong tủ lạnh có sao không?
Mật ong dú ít khi kết tinh vì nhiều nước, nhưng có thể đặc lại khi lạnh. Để ra ngoài một lúc là trở lại bình thường, không phải dấu hiệu hỏng.
Mật ong dú có dùng cho trẻ nhỏ được không?
Cũng như mọi loại mật ong, trẻ dưới một tuổi không nên dùng. Với trẻ lớn hơn và người có bệnh nền, hãy hỏi bác sĩ.
