Đệm lót sinh học là lớp trấu, mùn cưa, có khi thêm lõi ngô hay rơm băm, trộn chế phẩm vi sinh và lót dày trên nền chuồng. Phân và nước tiểu rơi xuống được vi sinh vật phân giải ngay tại chỗ, chuồng giảm mùi, giảm công dọn và không phải xả nước rửa chuồng. Nhưng đệm chỉ làm việc khi đủ dày, giữ khô ráo, mật độ nuôi vừa phải và được xới đảo; đệm ướt sẽ hôi và thành ổ bệnh.
Nhiều hộ làm đệm lót vì nghe nói không cần dọn chuồng. Vài tháng sau đệm nhão, bốc mùi amoniac, gà viêm mắt, heo ho. Đó thường là do bỏ qua những điều kiện cơ bản.
Đệm lót làm việc thế nào?
Đệm lót là một dạng ủ phân tại chỗ, chỉ khác là vật nuôi sống ngay bên trên. Vật liệu nâu như trấu, mùn cưa hút ẩm và cung cấp carbon. Phân và nước tiểu cung cấp đạm và nước. Vi sinh vật, từ chế phẩm hoặc có sẵn, phân giải hỗn hợp này.
Để vi sinh vật phân giải tốt mà không sinh mùi, đệm cần có không khí, nghĩa là phải tơi và không quá ướt. Vật nuôi đi lại, bới, và người nuôi xới đảo giúp đưa không khí vào. Khi phân rơi xuống quá nhiều so với khả năng hút ẩm và phân giải của đệm, đệm bão hoà, trở nên nhão và yếm khí.
Vì thế mật độ nuôi là yếu tố quyết định. Mật độ cao như chuồng công nghiệp thường không hợp với đệm lót. Đệm lót hợp với mật độ thấp đến trung bình, nơi lượng phân trên mỗi mét vuông không vượt quá sức xử lý.
Lớp dưới của đệm có thể ấm lên do phân giải. Với chuồng heo vùng nóng, nếu đệm quá dày và hoạt động mạnh, heo có thể bị nóng. Cần thiết kế thoáng và theo dõi.
Làm đệm lót từ đầu
Nền chuồng khô, không đọng nước. Nền đất nện hoặc nền có độ dốc nhẹ; nước ngầm lên thì đệm luôn ướt.
Mái che kín mưa. Nước mưa tạt vào là kẻ thù số một của đệm.
Vật liệu chính là trấu, mùn cưa. Mùn cưa từ gỗ không tẩm hoá chất; trấu sạch, khô.
Độ dày đủ. Đệm mỏng bão hoà nhanh; chuồng heo thường cần dày hơn chuồng gà.
Trộn chế phẩm theo hướng dẫn. Đọc nhãn chế phẩm về lượng dùng và cách hoạt hoá; không có công thức chung cho mọi loại.
Làm ẩm vừa khi trộn. Đệm ban đầu ẩm nhẹ để vi sinh vật khởi động, không ướt.
Ủ đệm vài ngày trước khi thả. Nhiều loại chế phẩm cần thời gian để vi sinh vật phát triển.
Chừa khu ăn uống. Khu máng uống nên có nền riêng hoặc máng có khay hứng để nước không đổ vào đệm.
Thông gió tốt. Chuồng kín làm ẩm tích tụ trong đệm.
Mật độ thấp hơn chuồng nền xi măng. Hỏi cán bộ chăn nuôi mật độ phù hợp với đệm lót cho từng loại.
Ghi ngày làm đệm. Theo dõi tuổi đệm để biết khi nào cần thay.
Chăm đệm hằng ngày, hằng tuần
Xới đảo định kỳ. Xới tơi lớp trên để không khí vào và phân trộn đều.
Xử lý điểm ướt ngay. Chỗ quanh máng uống, góc chuồng ướt thì xúc bỏ, thay vật liệu khô.
Bổ sung vật liệu khô. Rắc thêm trấu, mùn cưa khi thấy bề mặt ẩm.
Bổ sung chế phẩm khi cần. Theo hướng dẫn nhà sản xuất, thường khi đệm có dấu hiệu kém.
Không tưới nước vào đệm. Kể cả mùa nóng, làm mát bằng thông gió, phun sương cao chứ không tưới nền.
Kiểm tra mùi. Mùi khai nồng là đệm đang quá tải.
Kiểm tra độ ẩm bằng tay. Bóp nắm đệm, không được rỉ nước, không vón cục dính.
Để ý vật nuôi. Gà chảy nước mắt, heo ho, da bẩn là dấu hiệu đệm có vấn đề.
Không dùng thuốc sát trùng mạnh lên đệm. Giết vi sinh vật có ích; hỏi thú y về cách sát trùng phù hợp khi có dịch.
Hạn chế người lạ vào chuồng. An toàn sinh học vẫn là yêu cầu bắt buộc.
Ghi lại sự cố. Để biết đệm hỏng do mưa, do mật độ hay do máng nước.
Khi nào thay đệm, và đệm cũ dùng vào đâu?
Đệm lót không dùng mãi được. Sau một thời gian, vật liệu đã phân giải nhiều, đệm mịn như bột, không còn hút ẩm tốt, mùi tăng dần dù đã chăm kỹ. Đó là lúc thay. Thời gian cụ thể tuỳ loại vật nuôi, mật độ, độ dày và cách chăm.
Khi có dịch bệnh, việc xử lý đệm phải làm theo hướng dẫn của thú y, không tự đem ra vườn. Mầm bệnh có thể tồn tại trong đệm.
Trong điều kiện bình thường, đệm cũ là nguồn phân hữu cơ tốt. Tuy nhiên đệm vừa lấy ra chưa hoai hoàn toàn, vẫn còn phần trấu mùn cưa chưa phân giải và có thể còn mầm bệnh. Nên ủ tiếp thành đống, đảo cho nóng lên, để hoai rồi mới bón.
Đệm cũ ủ xong bón tốt cho cây ăn trái, cây công nghiệp. Với rau ăn lá, dùng sau khi đã ủ kỹ và để khoảng thời gian an toàn trước thu hoạch.
Đệm lót có hợp với chuồng nhà mình không?
Hợp với nuôi quy mô nhỏ, vừa. Nông hộ nuôi gà thả, heo vài con thấy lợi rõ về mùi và công dọn.
Hợp vùng có sẵn trấu, mùn cưa. Vật liệu đắt hoặc khan hiếm thì chi phí thay đệm tăng.
Khó ở vùng mưa ẩm kéo dài. Độ ẩm không khí cao làm đệm khó khô.
Khó với mật độ cao. Chuồng nuôi dày không nên áp dụng mà không có tư vấn chuyên môn.
Không hợp chuồng thấp trũng. Nền ẩm từ dưới lên thì đệm luôn ướt.
Cần người chịu khó xới đảo. Bỏ bê vài tuần là đệm hỏng.
Tiết kiệm nước rửa chuồng. Lợi thế lớn ở vùng thiếu nước.
Giảm nước thải. Không xả nước rửa chuồng ra mương, giảm ô nhiễm.
Tạo phân hữu cơ tại chỗ. Khép vòng với vườn cây, luống trùn quế.
Không thay được vệ sinh thú y. Vẫn cần tiêm phòng, cách ly, quản lý dịch bệnh.
Thử một chuồng trước. Làm thử một ô chuồng, so sánh với chuồng cũ vài lứa.
Câu hỏi thường gặp
Đệm lót sinh học có mùi không?
Đệm làm đúng, mật độ vừa phải, giữ khô thì mùi rất nhẹ. Mùi khai nồng là dấu hiệu đệm quá ẩm hoặc quá tải.
Không có chế phẩm vi sinh có làm đệm lót được không?
Có thể dùng trấu, mùn cưa lót dày và xới thường xuyên, vi sinh vật tự nhiên vẫn làm việc. Chế phẩm giúp khởi động nhanh và ổn định hơn.
Gà nuôi trên đệm lót có bị bệnh nhiều hơn không?
Đệm khô ráo thường giúp gà khoẻ hơn nền ẩm ướt. Đệm ướt, bẩn thì ngược lại, dễ phát sinh bệnh hô hấp và cầu trùng; hỏi thú y khi thấy dấu hiệu bệnh.
Đệm lót có dùng cho chuồng bò được không?
Có trang trại áp dụng, nhưng lượng phân và nước tiểu của bò lớn nên đệm bão hoà nhanh. Cần thiết kế riêng và nhiều vật liệu hơn.
Mùn cưa gỗ gì dùng được?
Mùn cưa từ gỗ tự nhiên không sơn, không tẩm hoá chất. Tránh mùn cưa gỗ ép, gỗ tẩm thuốc chống mối.
