Ủ rác bếp trong căn hộ chung cư mà không có mùi là làm được, bằng một xô kín ủ yếm khí kiểu bokashi với cám vi sinh, hoặc một thùng trùn quế nhỏ đặt ở lô gia. Chỉ nên cho vào rác rau củ quả, vỏ trái cây, bã trà, bã cà phê; phải chắt nước rỉ đều, không để rác ướt dồn thành cục; và phải có chỗ đưa thành phẩm đi, như chậu cây ban công, vườn cộng đồng hay vườn của người quen.
Rác hữu cơ chiếm phần lớn thùng rác nhiều gia đình. Ủ tại nhà vừa giảm rác, vừa có phân cho chậu cây. Nhưng làm sai một lần, cả tầng ngửi thấy, và người trong nhà cấm luôn chuyện ủ rác.
Vì sao rác bếp bốc mùi?
Rác bếp nhiều nước và giàu đạm. Để trong túi nilon kín, vi khuẩn phân huỷ trong điều kiện thiếu khí không có kiểm soát, sinh ra các khí có mùi thối như hợp chất lưu huỳnh, axit hữu cơ. Đây là mùi quen thuộc của thùng rác để hai ngày mùa hè.
Có hai cách tránh: hoặc cho rác đủ không khí và đủ vật liệu khô để vi sinh vật hiếu khí làm việc, như ủ compost ngoài vườn; hoặc đóng kín hẳn và cấy vào đó những vi sinh vật lên men có lợi, như vi khuẩn lactic, để rác lên men chua thay vì thối. Cách thứ hai là nguyên lý của bokashi, hợp với căn hộ vì kín mùi.
Rác lên men đúng có mùi chua như dưa muối, không hôi. Mùi thối là dấu hiệu có gì đó sai: nước rỉ đọng quá nhiều, thiếu cám vi sinh, hoặc xô không kín.
Thùng trùn quế là cách thứ ba: trùn và vi sinh vật ăn rác từ từ trong điều kiện ẩm thoáng. Thùng trùn nhỏ đặt ở lô gia, ban công, cho ăn ít một, gần như không có mùi nếu không cho quá nhiều.
Làm xô ủ kiểu bokashi
Xô có nắp kín. Xô nhựa có nắp khít, tốt nhất có vòi xả nước ở đáy.
Tấm lót đáy. Tấm nhựa đục lỗ hoặc lớp bìa ở đáy tách rác khỏi nước rỉ.
Cám vi sinh. Mua loại cám ủ rác có vi sinh vật lên men, hoặc học cách tự làm từ người đã làm.
Cắt nhỏ rác. Rác nhỏ lên men đều và nhanh.
Rải lớp rác, rắc cám. Mỗi lần cho rác vào, rắc một lớp cám lên trên theo hướng dẫn của loại cám.
Nén chặt. Ấn rác xuống để đẩy không khí ra.
Đậy kín ngay. Mở nắp càng ít càng tốt.
Chắt nước rỉ. Xả nước rỉ vài ngày một lần; để đọng lâu sẽ thối.
Khi đầy, để yên. Để xô đầy lên men thêm một thời gian trước khi dùng.
Hai xô luân phiên. Một xô đang cho rác, một xô đang ủ chín.
Vị trí thoáng. Lô gia, góc bếp thoáng, tránh nắng chiếu trực tiếp.
Rác nào cho vào, rác nào không?
Vỏ rau, gốc rau, lá úa. Nguồn chính, dễ ủ.
Vỏ trái cây. Được, vỏ cam chanh ít thì ổn.
Bã trà, bã cà phê. Được, giúp giảm mùi.
Cơm, bún thừa. Bokashi ủ được lượng nhỏ; thùng trùn thì hạn chế.
Vỏ trứng. Đập nhỏ, phân huỷ chậm nhưng không hại.
Thịt, cá, xương. Bokashi ủ được lượng nhỏ nhưng mùi mạnh hơn; người mới nên tránh.
Dầu mỡ. Không cho vào, gây bết và mùi.
Canh, nước súp. Không cho, quá nhiều nước.
Túi nilon, hộp xốp. Không phải rác hữu cơ.
Tàn thuốc lá, tro. Không cho.
Rác đã mốc thối lâu ngày. Không nên, mang theo vi sinh vật gây mùi.
Dùng thành phẩm ở đâu khi sống ở chung cư?
Rác ủ bokashi sau khi lên men chưa phải là phân hoai. Nó vẫn còn hình dạng rác, có mùi chua. Cần chôn vào đất hoặc trộn vào đất trong chậu lớn, để một thời gian cho vi sinh vật đất phân giải tiếp trước khi trồng cây trực tiếp lên. Nếu trồng ngay, rễ cây non có thể bị hại vì độ chua.
Cách tiện cho căn hộ là dùng một thùng xốp lớn làm thùng ủ tiếp: lớp đất, lớp rác đã lên men, lớp đất, để vài tuần. Sau đó đất trong thùng này thành giá thể giàu dinh dưỡng cho chậu cây ban công.
Nước rỉ từ xô bokashi có thể pha loãng nhiều lần với nước để tưới gốc cây. Không tưới nước đặc, không tưới lên lá. Nếu không dùng hết, đổ vào bồn cầu, không đổ ra ban công làm hôi.
Nếu nhà không có cây, tìm vườn cộng đồng, người quen có vườn, hoặc nhóm ủ rác trong khu để chuyển thành phẩm đi. Ủ rác mà không có đầu ra thì sớm muộn cũng bỏ.
Xử lý sự cố
Mùi thối. Chắt nước rỉ, rắc thêm cám, kiểm tra nắp có kín không.
Mốc trắng trên mặt. Mốc trắng thường là dấu hiệu lên men tốt; mốc xanh đen lan rộng là hỏng.
Ruồi giấm. Đậy kín, không để rác ngoài xô lâu; bẫy ruồi giấm bằng cốc giấm có giọt nước rửa bát.
Dòi. Ruồi đã đẻ trứng vào rác trước khi cho vào xô; giữ rác trong hộp kín trước khi ủ.
Nước rỉ quá nhiều. Rác quá ướt; để ráo rác, thêm giấy vụn, bã cà phê.
Hàng xóm phàn nàn. Dời vị trí, kiểm tra kỹ nắp, giải thích và mời họ xem.
Kiến. Đặt xô lên chậu nước nhỏ hoặc bôi keo chân kệ.
Thùng trùn bốc mùi. Cho ăn quá nhiều; ngừng cho ăn, thêm giấy vụn khô.
Trùn bỏ đi. Thùng nóng, úng hoặc cho thức ăn cay, mặn.
Quên chắt nước khi đi xa. Xả hết nước trước khi đi, để xô ở chỗ mát.
Hết cám vi sinh. Tạm dừng cho rác mới vào xô; không đổ rác mà không có cám.
Câu hỏi thường gặp
Ủ rác bokashi mất bao lâu?
Giai đoạn lên men trong xô thường vài tuần sau khi đầy. Sau đó cần chôn vào đất thêm vài tuần nữa để hoai hoàn toàn.
Tự làm cám vi sinh được không?
Nhiều người tự làm bằng cách trộn cám gạo với chế phẩm vi sinh lên men và rỉ mật, rồi ủ kín. Nên học từ người đã làm thành công để tránh cám hỏng.
Ủ rác trong căn hộ có thu hút gián không?
Xô kín và được chắt nước đều thường không thu hút gián. Rác để ngoài xô, nước rỉ đọng mới là nguyên nhân.
Nước rỉ bokashi có thông cống được không?
Nước rỉ có tính chua nhẹ, nhiều người đổ vào bồn cầu, cống. Không có bằng chứng chắc chắn về tác dụng thông cống, nên dùng như một cách xử lý thay vì kỳ vọng.
Ủ rác có giảm được nhiều rác không?
Rác hữu cơ thường chiếm phần lớn khối lượng rác gia đình. Ủ tại nhà giảm đáng kể lượng rác phải bỏ đi và giảm mùi thùng rác chung.
