Giá thể trồng rau thùng tốt phải làm được ba việc: giữ ẩm đủ lâu, thoát nước để rễ thở, và cung cấp dinh dưỡng. Hỗn hợp phổ biến là xơ dừa đã xả chát, trấu hun, phân trùn hoặc phân ủ hoai, và một phần đất vườn. Tỉ lệ nên điều chỉnh theo loại rau, độ nắng của chỗ đặt và thói quen tưới của mỗi nhà.
Nhiều người mua bao đất trộn sẵn về trồng, vụ đầu rau lên tốt, vụ sau còi dần. Hiểu từng thành phần làm gì giúp tự trộn, tự sửa, và dùng lại giá thể qua nhiều vụ.
Mỗi thành phần làm việc gì?
Xơ dừa, hay mụn dừa, là phần bụi xơ từ vỏ dừa. Nó nhẹ, giữ nước rất tốt, và gần như không có dinh dưỡng. Xơ dừa tươi chứa tanin và muối, nhất là dừa trồng vùng ven biển, nên phải xả nước nhiều lần hoặc mua loại đã xử lý. Dùng xơ dừa chưa xả, rau con vàng lá, còi cọc mà không rõ vì sao.
Trấu hun là vỏ trấu được hun thành than. Nó nhẹ, xốp, giúp giá thể thoáng khí và thoát nước. Trấu hun có tính kiềm nhẹ, giúp cân lại độ chua. Nó cũng là một dạng than sinh học, có bề mặt giữ vi sinh vật.
Phân trùn quế hoặc phân ủ hoai là nguồn dinh dưỡng và vi sinh vật. Không có phần này, giá thể chỉ là cái nền giữ cây, rau phải sống nhờ phân bón bổ sung liên tục.
Đất vườn góp khoáng, sét giữ dinh dưỡng, và vi sinh vật đất. Nhưng đất nặng, dễ nén chặt trong thùng. Một phần nhỏ đất trong hỗn hợp thường tốt hơn không có, còn toàn đất thì nặng và bí.
Gợi ý tỉ lệ theo thể tích
Công thức cơ bản. Nhiều người bắt đầu với phần bằng nhau xơ dừa, trấu hun, phân trùn, cộng thêm một phần đất nhỏ hơn.
Rau ăn lá. Tăng phân trùn hoặc phân ủ vì rau lá cần nhiều đạm.
Rau ăn quả. Cà chua, ớt cần giá thể chắc hơn, thêm đất để giữ cây và giữ dinh dưỡng lâu.
Rau củ. Cà rốt, củ cải cần giá thể tơi, ít đá sỏi, thêm xơ dừa và trấu.
Chỗ nắng gắt, gió nhiều. Tăng xơ dừa để giữ ẩm lâu.
Chỗ râm, hay mưa tạt. Tăng trấu hun để thoát nước.
Người hay quên tưới. Thêm xơ dừa, phủ mặt thùng dày.
Người hay tưới nhiều. Thêm trấu hun, đảm bảo lỗ thoát ở đáy thùng.
Ươm hạt. Giá thể mịn hơn, nhiều xơ dừa và phân trùn sàng mịn.
Thử bằng tay. Bóp nắm giá thể ẩm, thả ra thấy vỡ tơi là vừa; dính thành cục là nặng quá.
Ghi lại công thức. Mỗi lần trộn ghi tỉ lệ và kết quả, sau vài vụ có công thức riêng của nhà mình.
Xử lý nguyên liệu trước khi trộn
Xả chát xơ dừa. Ngâm, xả nước nhiều lần tới khi nước ra trong và bớt màu nâu đỏ.
Mua xơ dừa đã xử lý. Hỏi rõ người bán đã xả chát chưa.
Làm ẩm xơ dừa khô. Xơ dừa nén khối phải ngâm nở trước khi trộn.
Trấu hun để nguội, làm ẩm. Tránh bụi bay, tránh còn lửa âm ỉ.
Phân trùn phải hoai. Không dùng phân chuồng tươi trong thùng kín, dễ nóng rễ và bốc mùi.
Sàng bỏ rác, đá. Đất và phân lẫn đá, nilon làm rễ khó phát triển.
Phơi đất vài nắng. Giảm bớt mầm bệnh, trứng sâu, hạt cỏ phần nào.
Không dùng đất công trường. Có thể lẫn xi măng, vôi, hoá chất.
Tránh đất nghi ô nhiễm. Đất gần đường lớn, bãi rác cũ, khu công nghiệp không nên dùng trồng rau ăn.
Trộn đều khi còn ẩm. Trộn khô bụi bay, tách lớp.
Mang khẩu trang. Bụi xơ dừa, trấu hun, đất khô gây khó chịu đường thở.
Dùng lại giá thể cũ qua nhiều vụ
Sau một vụ rau, giá thể đã mất một phần dinh dưỡng, rễ cũ đan kín, có khi mang trứng sâu hay mầm bệnh. Nhiều người đổ bỏ, mua mới. Thật ra giá thể cũ vẫn dùng lại được sau vài bước.
Đổ giá thể ra, gỡ bỏ rễ to, sàng qua lưới thô. Nếu vụ trước rau bị bệnh héo, thối gốc, phơi giá thể dưới nắng nhiều ngày, đảo đều, hoặc ủ nóng cùng phân chuồng một thời gian.
Bổ sung phân trùn hoặc phân ủ mới, một ít trấu hun nếu giá thể đã bí chặt. Trộn đều, để ẩm vài ngày cho vi sinh vật hoạt động rồi mới trồng.
Luân canh giữa các vụ: thùng vừa trồng cải thì vụ sau trồng rau họ khác như rau muống, mồng tơi, đậu. Luân canh giúp giảm sâu bệnh tích luỹ trong giá thể, cũng như ngoài ruộng.
Lỗi hay gặp với giá thể thùng
Dùng xơ dừa chưa xả. Cây con vàng lá, chậm lớn.
Toàn đất vườn. Nặng, nén chặt, úng đáy thùng.
Không đục lỗ thoát. Nước đọng đáy thùng, rễ thối.
Lỗ thoát bị bít. Lót một lớp sỏi, vỏ xơ hoặc lưới ở đáy trước khi đổ giá thể.
Phân quá nhiều. Rau cháy lá, giá thể mặn.
Không bổ sung phân giữa vụ. Giá thể ít đất nhả dinh dưỡng nhanh, rau ăn lá cần bổ sung.
Giá thể khô kiệt rồi tưới. Xơ dừa khô hẳn khó thấm lại, nước chảy tràn ra ngoài; tưới từ từ nhiều lần.
Đặt thùng trực tiếp trên nền nóng. Rễ bị nóng, giá thể khô nhanh.
Không phủ mặt. Mất ẩm nhanh, rêu, cỏ mọc.
Để giá thể cũ ngoài mưa. Dinh dưỡng bị rửa trôi, muỗi sinh sôi.
Trộn một lần dùng mãi. Giá thể cần được làm mới theo vụ.
Câu hỏi thường gặp
Có thể trồng rau chỉ bằng xơ dừa không?
Được nếu bổ sung dinh dưỡng đầy đủ bằng dung dịch hoặc phân bón thường xuyên, như trong trồng rau thuỷ canh giá thể. Với vườn nhà, trộn thêm phân trùn và đất dễ chăm hơn.
Trấu sống có thay được trấu hun không?
Trấu sống giúp thoáng nhưng phân huỷ chậm và có thể lấy đạm khi mục. Trấu hun ổn định hơn và hợp dùng trong giá thể.
Làm sao biết giá thể bị chua hay mặn?
Rau vàng lá, cháy mép dù đủ nước là dấu hiệu nghi ngờ. Có thể thử bằng giấy quỳ, bút đo hoặc hỏi nơi bán vật tư có dịch vụ đo.
Giá thể dùng được mấy vụ?
Nếu được làm mới và bổ sung phân sau mỗi vụ, giá thể có thể dùng nhiều vụ. Khi giá thể đã mục mịn, bí chặt, nên trộn thêm vật liệu mới hoặc đưa ra vườn làm phân.
Có nên thêm vôi vào giá thể không?
Thường không cần nếu đã có trấu hun và phân trùn. Chỉ thêm khi đo thấy giá thể chua, với lượng nhỏ.
