Vườn nhiều tầng hoạt động khi mỗi tầng dùng một phần ánh sáng khác nhau: tầng cao là cây chịu nắng gắt, tầng giữa là cây ưa nắng nhẹ hoặc chịu bóng một phần, tầng thấp là cây ưa râm, cây củ, cây gia vị. Thiết kế đúng phải tính theo tán của cây khi đã lớn, và theo độ sâu của rễ, chứ không theo cây lúc mới đặt xuống hố.
Vườn tạp ở miền Tây hay vườn nhà ở trung du vốn đã nhiều tầng, nhưng phần lớn là tự mọc thành. Thiết kế có chủ ý giúp tránh cảnh sau năm năm vườn tối om, cây nào cũng vươn cao tranh nắng, ra hoa ít và sâu bệnh nhiều.
Ánh sáng là thứ được chia, không phải đất
Người mới làm vườn nhiều tầng thường nghĩ về mảnh đất: chỗ này trồng gì, chỗ kia trồng gì. Nhưng trong vườn nhiều tầng, thứ khan hiếm nhất là ánh sáng. Mỗi cây cần một lượng ánh sáng nhất định để ra hoa đậu trái, và tầng trên nhận hết phần nắng trực tiếp rồi mới để lọt xuống tầng dưới.
Vì thế câu hỏi đầu tiên là: cây nào cần nắng đầy đủ, cây nào chịu được nắng lọt qua tán, cây nào thật sự ưa bóng. Sầu riêng, xoài, dừa, mít đều cần nắng tốt để cho trái. Ca cao, cà phê chè, bơ non, nhiều loại cây gia vị chịu được hoặc ưa bóng một phần. Gừng, nghệ, riềng, lá lốt, khoai môn sống tốt dưới bóng. Xếp sai tầng là cây ưa nắng bị ép dưới tán sẽ vươn dài, ít trái.
Tầng cao cũng không nên kín hoàn toàn. Nhiều vườn thành công giữ tán tầng trên thưa, để khoảng một phần ánh sáng lọt xuống, bằng cách chọn cây tán thưa hoặc tỉa cành định kỳ. Dừa là ví dụ hay: tán lá dừa cho nắng lọt nhiều, nên vườn dừa ở Bến Tre xen ca cao, bưởi, chuối từ lâu.
Hướng trồng cũng quan trọng. Ở Việt Nam, mặt trời lệch về phía nam phần lớn năm, nên cây cao đặt ở phía bắc của vườn sẽ ít che cây thấp hơn. Đất dốc thì cây cao ở trên dốc hay dưới dốc còn tuỳ hướng dốc, nhưng nguyên tắc vẫn là để cây thấp nhận được nắng buổi sáng.
Gợi ý cây cho từng tầng
Tầng vượt tán. Cây gỗ cao hoặc dừa, cau, mắc ca; làm khung che, giữ gió, tạo tiểu khí hậu mát cho tầng dưới.
Tầng cây ăn trái chính. Sầu riêng, xoài, mít, bưởi, chôm chôm; cây cho thu nhập chính thường nằm ở đây.
Tầng cây bụi cao. Ca cao, cà phê, chuối, đu đủ; chịu được nắng lọt, tận dụng khoảng trống khi cây chính còn nhỏ.
Tầng cây bụi thấp. Ổi lùn, chanh, tắc, cây dược liệu thân bụi.
Tầng thân thảo. Sả, lá lốt, rau thơm, rau ngót; hợp cho bếp nhà và che gốc.
Tầng củ. Gừng, nghệ, riềng, khoai môn, khoai mỡ; chịu bóng, đào lên còn làm tơi đất.
Tầng dây leo. Tiêu, gấc, chanh dây; leo lên cây trụ sống hoặc cây tầng trên.
Tầng phủ đất. Lạc dại, rau má, khoai lang; giữ ẩm, chống cỏ, chống xói.
Cây họ đậu xen kẽ. Keo dậu, muồng, đậu săng chặt tỉa lấy lá làm phân tại chỗ.
Cây hoa nuôi ong. Thêm vài cây hoa quanh năm để ong và thiên địch có nguồn ăn.
Cây chắn gió ở bìa. Tre, keo, cây bản địa ở hướng gió mạnh giúp tầng trong ít đổ gãy.
Không cần đủ mọi tầng. Vườn nhỏ chỉ cần ba bốn tầng là đủ phức tạp để quản lý.
Rễ cũng có tầng
Tầng tán dễ thấy, còn tầng rễ nằm dưới đất nên hay bị bỏ qua. Hai cây tán không chạm nhau vẫn có thể giành nước và dinh dưỡng dữ dội nếu rễ ăn cùng độ sâu. Cây rễ cọc sâu như xoài, mít lấy nước ở tầng sâu; cây rễ chùm nông như chuối, cà phê, rau thơm ăn ở lớp mặt.
Kết hợp cây rễ sâu với cây rễ nông giúp khai thác nhiều lớp đất hơn. Cây rễ sâu còn đưa khoáng từ lớp sâu lên lá, lá rụng xuống thành dinh dưỡng cho lớp mặt. Đây là một lý do vườn nhiều tầng ít phải bón hơn vườn độc canh khi đã ổn định.
Cái khó là giai đoạn đầu. Khi cây chính còn nhỏ, trồng cây ngắn ngày quá sát gốc có thể làm cây chính còi. Nên chừa một vòng quanh gốc cây chính, phủ rơm lá, và trồng cây ngắn ngày ở khoảng giữa các hàng.
Tre và một số cây rễ lan mạnh không hợp để trồng giữa vườn nhiều tầng. Đặt chúng ở bìa, hoặc đào rãnh chặn rễ nếu cần.
Lỗi thiết kế làm vườn tối và bệnh
Trồng theo khoảng cách lúc cây còn nhỏ. Sau vài năm tán đan nhau kín, cây nào cũng thiếu nắng.
Cây ưa nắng xếp ở tầng dưới. Cây vươn cao gầy, ít ra hoa, dễ đổ.
Không có lối đi. Vườn không có đường đi thì không chăm, không thu hoạch được, không phun xịt được khi cần.
Quá nhiều loài trên diện tích nhỏ. Khó quản lý, mỗi thứ một ít, không đủ để bán.
Không tỉa tầng trên. Vườn nhiều tầng cần tỉa hằng năm để giữ ánh sáng lọt xuống.
Vườn kín gió, ẩm lâu. Nấm bệnh phát mạnh khi tán dày và độ ẩm cao; cần khe thông gió.
Quên cây trụ cho dây leo. Tiêu, chanh dây không có trụ đúng chỗ sẽ bò lên tán cây chính và phủ kín nó.
Trồng cây dễ lan không kiểm soát. Một số loài phủ đất hoặc dây leo có thể lấn át cả vườn.
Bỏ qua thoát nước. Vườn nhiều tầng giữ ẩm tốt, nhưng mùa mưa đất trũng sẽ úng rễ.
Không tính đến thu hoạch. Cây cao quá khó hái; chọn giống hoặc tỉa để giữ độ cao làm được.
Làm hết một lần. Nên trồng dần theo giai đoạn, quan sát rồi điều chỉnh, thay vì trồng kín một lượt.
Trồng theo giai đoạn: năm đầu tới năm thứ mười
Năm đầu: dựng khung. Trồng cây tầng cao và cây ăn trái chính theo khoảng cách lúc trưởng thành.
Năm đầu: lấp chỗ trống bằng cây ngắn ngày. Chuối, đu đủ, khoai, đậu che đất và cho thu trong lúc cây chính còn nhỏ.
Năm đầu: trồng cây họ đậu. Cây họ đậu mọc nhanh làm cây che tạm và nguồn phân xanh.
Năm hai ba: thêm tầng bụi. Khi cây chính đủ bóng một phần, trồng ca cao, cà phê, cây gia vị.
Năm hai ba: tầng củ và phủ. Gừng, nghệ, khoai môn thay cho cây ngắn ngày ưa nắng.
Năm bốn năm: rút cây tạm. Chặt dần chuối, đu đủ khi tán cây chính bắt đầu khép.
Năm bốn năm: tỉa cây họ đậu mạnh hơn. Để ánh sáng cho tầng bụi đang cho trái.
Sau năm năm: quản lý ánh sáng. Tỉa tầng trên hằng năm là việc chính.
Sau năm năm: thay cây già. Cây năng suất kém thay bằng cây mới, giữ vườn luôn có lớp cây nhiều tuổi.
Ghi chép mỗi năm. Ghi cây nào mọc tốt, tầng nào tối quá, để lần sau điều chỉnh.
Chấp nhận thay đổi kế hoạch. Vườn sống luôn khác bản vẽ; quan sát quan trọng hơn bản vẽ.
Câu hỏi thường gặp
Vườn nhiều tầng có năng suất thấp hơn vườn chuyên canh không?
Từng loại cây riêng lẻ có thể cho ít hơn so với trồng chuyên, nhưng tổng sản phẩm trên cùng mảnh đất thường đa dạng hơn. Lợi thế lớn là rủi ro được chia ra khi một loại mất mùa hoặc mất giá.
Diện tích nhỏ có làm vườn nhiều tầng được không?
Được, kể cả vài trăm mét vuông. Chỉ cần chọn ít loài, ưu tiên cây tán gọn và tỉa thường xuyên.
Vườn nhiều tầng có cần tưới nhiều không?
Khi đã khép tán, đất được che và phủ lá nên giữ ẩm tốt hơn vườn trống. Giai đoạn đầu vẫn cần tưới như bình thường, nhất là mùa khô.
Có nên chặt bớt cây cũ khi cải tạo vườn tạp?
Thường có, nhất là cây già năng suất kém và cây che kín. Nhưng nên chặt dần, giữ lại vài cây lớn làm tầng che trong lúc cây mới lớn lên.
Sâu bệnh trong vườn nhiều tầng có nhiều hơn không?
Đa dạng cây thường giúp thiên địch có chỗ sống, nên sâu hại ít bùng phát hơn. Nhưng nếu tán quá dày và ẩm, bệnh nấm có thể tăng, nên phải giữ thông thoáng.
