Cây họ đậu cố định đạm nhờ vi khuẩn sống trong nốt sần ở rễ, chuyển đạm từ không khí thành dạng cây dùng được. Nhưng đạm này nằm trong thân lá của chính cây họ đậu. Muốn cây ăn trái bên cạnh được hưởng, phải chặt tỉa cành lá định kỳ rải quanh gốc cây chính, hoặc để lá rụng và rễ chết phân huỷ trong đất.
Nhiều vườn trồng một hàng keo dậu hay muồng cạnh cây ăn trái rồi để mặc, vài năm sau cây họ đậu cao vút, che nắng và giành nước, cây chính còi đi. Đó không phải lỗi của cây họ đậu mà là lỗi của cách dùng.
Nốt sần làm gì và vì sao không phải lúc nào cũng có
Nhổ một cây đậu phộng, cây đậu xanh hay cây keo dậu non lên, nhìn kỹ rễ sẽ thấy những cục tròn nhỏ. Bổ đôi một nốt sần đang hoạt động, bên trong có màu hồng đỏ. Đó là nơi vi khuẩn nhóm Rhizobium sống và làm việc: cây cho chúng đường, chúng trả lại đạm.
Nốt sần trắng hay xám bên trong thường là đang không làm việc. Lý do hay gặp: đất quá chua, đất thiếu lân hoặc molypden, đất úng nước thiếu khí, hoặc đất đã có quá nhiều đạm từ phân bón nên cây không cần nhờ vi khuẩn nữa. Cây họ đậu trồng trên đất bón nhiều urê thường cố định đạm rất ít.
Ở đất mới chưa từng trồng loài đó, vi khuẩn phù hợp có thể không có sẵn. Nhiều nơi trộn một nắm đất lấy dưới gốc cây cùng loài đã mọc tốt vào hố trồng, hoặc dùng chế phẩm vi khuẩn nốt sần nếu mua được, để cây có bạn đồng hành ngay từ đầu.
Cây họ đậu không tạo ra đạm từ hư không mà phải tốn năng lượng. Khi cây bị tỉa quá nặng, một phần nốt sần sẽ tự rụng vì cây không đủ đường nuôi chúng. Vì vậy tỉa cần có nhịp, để cây kịp hồi lại.
Chọn loài họ đậu nào cho vườn?
Keo dậu. Mọc nhanh, chịu hạn, tái sinh mạnh sau tỉa; lá nhiều đạm nhưng cũng có thể lan tràn, nên giữ trong hàng.
Muồng đen. Cây gỗ, tán cao, hợp làm cây che lâu năm cho cà phê, ca cao.
Đậu săng. Cây bụi, hạt ăn được, nhiều vùng trung du trồng làm hàng rào kiêm phân xanh.
Muồng hoa vàng thân bụi. Mọc nhanh, làm cây phủ và phân xanh tốt trên đất đồi.
Điền thanh. Cây ngắn ngày, trồng một vụ rồi cắt vùi, hợp cho ruộng nghỉ.
Keo tai tượng, keo lá tràm. Họ đậu nhưng là cây rừng trồng lấy gỗ, tán lớn, không hợp đặt sát cây ăn trái.
Lạc dại. Phủ đất thấp, cố định đạm, không cần tỉa cao.
Đậu mèo, đậu ma. Dây leo mạnh, phủ nhanh, nhưng phải kiểm soát kẻo leo lên cây chính.
Ưu tiên loài địa phương đã quen. Hỏi người trong vùng loài nào đã mọc tốt trên đất đó.
Tránh loài có nguy cơ xâm hại. Một số loài họ đậu nhập nội lan rất mạnh ra ngoài vườn; tìm hiểu trước khi trồng số lượng lớn.
Cẩn thận khi cho gia súc ăn. Lá keo dậu có chất có thể gây hại nếu gia súc ăn nhiều, hỏi thú y về cách phối hợp.
Tỉa lúc nào, tỉa bao nhiêu, rải ở đâu?
Nguyên tắc đơn giản: tỉa trước lúc cây chính cần đạm nhiều nhất. Với cây ăn trái, đó thường là lúc cây ra đọt non sau thu hoạch, hoặc trước khi nuôi trái. Lá họ đậu tươi phân huỷ nhanh trong đất ẩm ấm, chỉ vài tuần đã bắt đầu nhả dinh dưỡng.
Tỉa mạnh vào đầu mùa mưa thì lá phân huỷ nhanh, đạm dễ bị mưa rửa trôi nếu cây chính chưa kịp hút. Tỉa vào mùa khô thì lá phân huỷ chậm hơn, làm lớp phủ giữ ẩm tốt. Nhiều vườn tỉa hai ba lần mỗi năm, mỗi lần một phần, để có lớp phủ liên tục.
Rải lá cành quanh vùng rễ hút của cây chính, tức là vòng dưới mép tán, không đổ đống sát gốc. Cành to chặt ngắn để nằm sát đất. Lá rải dày vừa phải, không cần vùi, để đất tự làm việc.
Người mới hay sợ tỉa làm cây họ đậu chết. Keo dậu, muồng, đậu săng đều chịu tỉa khá nặng, miễn là để lại thân và vài cành. Cây già cỗi, rễ đã yếu thì trồng cây mới thay dần.
Những lỗi làm cây họ đậu thành gánh nặng
Trồng rồi không tỉa. Cây họ đậu thành cây che kín, giành nước và nắng của cây chính.
Trồng quá sát cây chính. Rễ hai cây chồng nhau; nên đặt ở khoảng giữa các hàng.
Để cây ra hạt lan khắp vườn. Keo dậu tự gieo mạnh; tỉa trước khi quả chín.
Bón nhiều đạm cho cả vườn. Cây họ đậu ngừng cố định đạm khi đất đã dư.
Tỉa hết sạch một lần. Cây yếu, nốt sần rụng, lâu hồi.
Đổ cành lá sát gốc. Ẩm đọng ở cổ rễ cây chính dễ sinh nấm.
Đốt cành tỉa. Mất gần hết đạm vào không khí, chỉ còn tro.
Không để ý đất chua. Đất quá chua làm vi khuẩn nốt sần hoạt động kém; có thể cần bón vôi.
Chỉ trông vào cây họ đậu. Cây họ đậu góp phần đạm, không bù được mọi thiếu hụt kali, lân.
Không ghi lại lịch tỉa. Quên tỉa một mùa là cây vượt tầm tay, khó điều chỉnh.
Để gia súc gặm trụi. Cây non bị gặm liên tục sẽ chết trước khi thành hàng.
Đặt cây họ đậu ở đâu trong vườn?
Giữa hai hàng cây chính. Khoảng cách vừa đủ để rễ không chồng quá nhiều mà lá tỉa rải tới được gốc cây chính.
Làm hàng rào quanh vườn. Hàng rào keo dậu, đậu săng vừa chắn gió vừa cho lá.
Trên băng chống xói. Đất dốc thì cây họ đậu chạy theo đường đồng mức giữ đất.
Cây che tạm cho cây non. Cây ăn trái mới trồng được cây họ đậu che nắng những năm đầu.
Cạnh chuồng trại. Lá tỉa làm thức ăn bổ sung nếu loài phù hợp, hỏi thú y về lượng cho ăn.
Cạnh đống ủ. Nguồn vật liệu xanh giàu đạm cho đống ủ ngay tại chỗ.
Không đặt ở phía nắng của cây chính. Cây họ đậu mọc nhanh sẽ che mất nắng buổi sáng.
Không trồng thành rừng dày. Mật độ quá dày thì tỉa không xuể.
Tránh gần giếng, bể nước. Lá rụng liên tục làm bẩn nguồn nước.
Vườn nhỏ chỉ cần vài cây. Vài bụi đậu săng quanh luống rau đã cho lượng lá đáng kể.
Quan sát rồi thêm dần. Trồng ít, xem cây mọc và tỉa thế nào ở đất mình, rồi mới nhân rộng.
Câu hỏi thường gặp
Trồng cây họ đậu có thay được phân đạm hoàn toàn không?
Trong vườn đã ổn định với nhiều cây họ đậu được tỉa đều, lượng phân đạm cần mua thường giảm đáng kể. Thay hoàn toàn hay không phụ thuộc cây chính, mật độ họ đậu và đất, nên giảm dần và theo dõi lá cây chính.
Keo dậu có làm hại cây ăn trái không?
Keo dậu không hại nếu được giữ thấp và tỉa đều. Nếu để cao lớn và mọc dày, nó sẽ cạnh tranh ánh sáng, nước và lan khắp vườn.
Lá cây họ đậu có cần ủ trước khi bón không?
Không bắt buộc, rải trực tiếp làm lớp phủ là đủ. Ủ trước thì an toàn hơn cho cây rau non nhạy cảm, nhưng tốn công và mất một phần đạm.
Cây đậu ăn hạt như đậu phộng có cải tạo đất không?
Có, nhưng phần lớn đạm đi vào hạt và bị thu hoạch mang đi. Phần còn lại trong thân lá và rễ nên được trả lại ruộng thay vì đốt.
Làm sao biết cây họ đậu đang cố định đạm?
Nhổ thử vài cây non, bổ nốt sần ra xem. Bên trong màu hồng đỏ là đang hoạt động tốt, màu trắng xám là kém.
