Trên đất dốc, trồng những băng cây họ đậu hoặc cỏ chạy ngang sườn theo đường đồng mức sẽ chặn dòng nước mưa, làm nước chậm lại và thấm xuống, còn đất bị cuốn theo thì dừng lại phía trên mỗi băng. Sau vài năm, phía trên mỗi băng hình thành một bậc gần phẳng. Cây trồng chính như ngô, sắn, cây ăn trái nằm trong khoảng đất giữa các băng.
Ở nhiều vùng núi phía Bắc, nương ngô trên sườn dốc bị xói trơ sỏi đá chỉ sau vài vụ. Làm băng cây không tốn nhiều tiền, nhưng làm sai chỗ, sai hướng thì nước vẫn xé đất như cũ.
Nước chảy trên đất dốc làm hỏng đất thế nào?
Mưa lớn rơi xuống đất trống, hạt mưa đập tơi lớp đất mặt. Nước không kịp thấm liền chảy theo sườn dốc, mang theo phần đất mịn nhất, giàu mùn nhất. Dòng nước càng đi xa càng nhanh, càng khoét sâu, tạo thành rãnh. Sau vài mùa mưa, phần đất tốt ở trên đồi đã trôi xuống suối, còn lại lớp đất sỏi cằn.
Người trồng ngô, sắn trên nương thường thấy năng suất giảm dần qua các vụ, phải bón nhiều hơn mà vẫn không bằng những năm đầu. Một phần lớn lý do là đất mặt đã đi mất. Phân bón rải lên cũng trôi theo nước.
Cày xới theo chiều dốc làm tình hình tệ hơn, vì mỗi rãnh cày thành một đường dẫn nước. Đốt nương để dọn làm mất lớp phủ, đất trần ra đúng lúc mưa đầu mùa đổ xuống.
Băng cây đồng mức làm ba việc cùng lúc: cắt dòng chảy thành nhiều đoạn ngắn để nước không kịp tăng tốc, giữ đất lại phía trên băng, và cho lá cành để làm phân xanh cho phần đất trồng.
Xác định đường đồng mức bằng thước chữ A
Thước chữ A là gì. Ba thanh tre hoặc gỗ ghép thành chữ A, có quả dọi treo ở đỉnh, dùng để tìm hai điểm cùng độ cao.
Đánh dấu vạch cân bằng. Đặt thước trên mặt phẳng, đánh dấu chỗ dây dọi đi qua thanh ngang; đảo chân thước, đánh dấu lại, điểm giữa hai vạch là vạch cân bằng.
Bắt đầu từ một điểm trên sườn. Cắm cọc ở điểm đầu, đặt một chân thước ở đó, xoay chân kia tới khi dây dọi trùng vạch cân bằng.
Cắm cọc điểm thứ hai. Điểm chân thứ hai là cùng độ cao với điểm đầu; tiếp tục lặp lại dọc sườn.
Nắn đường cho mềm. Đường cọc thường ngoằn ngoèo; nắn lại nhẹ cho dễ làm nhưng không lệch nhiều độ cao.
Khoảng cách giữa các băng. Dốc càng lớn, băng càng phải gần nhau; đất dốc nhẹ có thể thưa hơn.
Đo từ đỉnh xuống. Làm băng trên cùng trước, vì nước bắt đầu từ trên.
Hai người làm nhanh hơn. Một người giữ thước, một người cắm cọc.
Không đoán bằng mắt. Mắt người rất dễ lệch trên sườn đồi, băng lệch thì nước dồn về một đầu và phá băng.
Có thể dùng ống nước trong. Ống nhựa trong đổ đầy nước, hai đầu mực nước bằng nhau là hai điểm cùng độ cao.
Kiểm tra sau trận mưa đầu. Chỗ nào nước dồn cục bộ là băng lệch, cần sửa ngay.
Chọn cây làm băng
Cây họ đậu thân bụi. Muồng, đậu săng, keo dậu cho lá làm phân và chịu tỉa.
Cỏ bụi rễ sâu. Cỏ vetiver rễ ăn sâu, giữ đất rất chắc, ít lan ra ruộng.
Cỏ làm thức ăn gia súc. Cỏ voi, cỏ ghine vừa giữ đất vừa cắt cho trâu bò.
Kết hợp hai hàng. Một hàng cỏ phía dưới giữ đất, một hàng cây họ đậu phía trên cho phân.
Cây ăn trái trên băng. Một số nơi trồng xen cây ăn trái thưa dọc băng để có thu thêm.
Trồng dày trong băng. Băng phải kín để giữ được đất; trồng thưa thì nước lọt qua khe.
Trồng đầu mùa mưa. Cây bén rễ nhanh, kịp giữ đất trước những trận mưa lớn.
Tránh cây quá cao. Băng mọc cao che nắng cây trồng giữa băng; tỉa định kỳ.
Tránh cây ăn lan. Cỏ bò lan mạnh sẽ xâm vào ruộng.
Tận dụng giống địa phương. Cây dân địa phương quen trồng làm hàng rào thường dễ sống hơn.
Cho gia súc ăn phần cắt. Phần cắt tỉa có thể làm thức ăn nếu loài phù hợp, vừa có lợi vừa có động lực tỉa.
Vì sao nhiều nơi làm băng rồi bỏ?
Băng cây đồng mức đã được giới thiệu ở nhiều vùng núi, nhưng không ít nơi làm vài năm rồi bỏ. Lý do đầu tiên là băng chiếm đất: mỗi băng lấy đi một dải đất trồng, người nông dân thấy diện tích ngô giảm ngay trong khi lợi ích giữ đất phải vài năm mới thấy.
Lý do thứ hai là công. Băng cây cần tỉa mỗi năm, nếu không sẽ cao lớn che ruộng. Người làm nương vốn đã thiếu công, thêm việc tỉa băng dễ bị bỏ.
Lý do thứ ba là quyền sử dụng đất không rõ ràng hoặc ngắn hạn. Người chỉ canh tác một mảnh vài năm ít có động lực đầu tư cho lợi ích lâu dài.
Những nơi duy trì được thường là nơi phần cắt từ băng có ích ngay: làm thức ăn cho trâu bò, dê, hoặc cây trên băng cho quả. Khi băng có giá trị trực tiếp, người ta tự giữ nó. Thiết kế băng nên bắt đầu từ câu hỏi: nhà mình cần gì từ dải đất này.
Trồng gì giữa các băng?
Ngô, lúa nương. Cây lương thực chính vẫn trồng được, gieo theo hàng song song với băng.
Đậu đỗ xen ngô. Đậu tương, đậu đen xen giữa ngô vừa có thu vừa che đất.
Cây ăn trái thưa. Mận, lê, bơ, xoài trồng thưa giữa các băng tạo tầng lâu năm.
Sắn thì cẩn thận. Sắn làm đất trống lâu và khi thu phải đào; xen cây phủ và không trồng liên tục một chỗ.
Cây phủ trong mùa nghỉ. Sau thu hoạch gieo đậu phủ để đất không trần mùa mưa.
Làm đất tối thiểu. Gieo theo hốc, hạn chế cuốc lật toàn bộ.
Để lại thân lá sau thu hoạch. Thân ngô, rơm lúa nương rải lại trên mặt đất thay vì đốt.
Phân bón đặt vào hốc. Bón vào hốc gieo, lấp đất, giảm trôi theo nước.
Luân canh. Đổi cây giữa các vụ giảm sâu bệnh và cân đất.
Chừa lối đi ngang dốc. Lối đi dọc dốc sẽ thành rãnh nước.
Tận dụng đất bồi sau băng. Phần đất tích tụ phía trên băng tốt hơn, ưu tiên trồng cây cần đất tốt ở đó.
Câu hỏi thường gặp
Đất dốc bao nhiêu thì nên làm băng cây?
Không có ngưỡng cứng, nhưng khi thấy đất mặt bị trôi sau mưa, có rãnh nhỏ hình thành, là lúc cần làm. Dốc càng lớn càng nên làm sớm và băng càng dày.
Băng cây có thay được ruộng bậc thang không?
Băng cây tạo bậc dần dần qua nhiều năm, tốn ít công hơn đắp bậc thang. Ruộng bậc thang đắp sẵn giữ nước tốt hơn, hợp cho lúa nước; băng cây hợp cho cây trồng cạn.
Trồng ngô giữa các băng có cần cày không?
Hạn chế cày, và nếu cày thì cày theo hướng đồng mức, song song với băng. Làm đất tối thiểu, gieo theo hốc giữ đất tốt hơn.
Cỏ vetiver có lan ra ruộng không?
Vetiver dòng dùng chống xói thường mọc thành bụi, ít lan bằng thân bò. Tuy vậy vẫn nên hỏi nguồn giống và theo dõi trong vài năm đầu.
Làm băng có được hỗ trợ gì không?
Một số chương trình, dự án ở địa phương có hỗ trợ giống và hướng dẫn. Hỏi phòng kinh tế xã hoặc cán bộ khuyến nông xã.
