Ong dú là tên gọi phổ biến ở Việt Nam cho các loài ong không ngòi thuộc tộc Meliponini, hay gặp nhất là các chi Tetragonula và Lepidotrigona. Chúng không đốt được, làm tổ trong hốc cây, khe tường, ống tre, và cất mật trong những bình sáp tròn chứ không xây bánh tổ lục giác như ong mật. Mật thu được ít, nhiều nước, vị chua nhẹ và dễ lên men.
Nhiều người mới nuôi mang theo kinh nghiệm ong nội, ong ngoại rồi áp nguyên sang ong dú, và gần như lần nào cũng vấp: mở hộp quá thường xuyên, chia đàn quá sớm, kỳ vọng sản lượng như ong mật. Hiểu đúng con ong trước khi hiểu cái hộp sẽ tránh được phần lớn những lần mất đàn đầu tiên.
Bài này đi qua những khác biệt có ý nghĩa thật cho người nuôi: bộ phận, cấu trúc tổ, cách sinh sản, tính chất mật, và những thứ vì thế mà phải làm khác.
Ong không ngòi thật sự là con gì?
Ong dú là họ hàng của ong mật chứ không phải ruồi hay muỗi như cái tên dân gian gợi ra. Cả hai cùng thuộc họ Apidae, cùng sống thành xã hội có một ong chúa, rất nhiều ong thợ và một số ong đực. Chỗ khác căn bản nằm ở chỗ ngòi của ong dú đã thoái hoá, nhỏ tới mức không dùng để tự vệ được. Để giữ tổ, chúng cắn, chui vào tóc, tai, và một số loài tiết chất dính hoặc mùi khó chịu.
Ở Việt Nam, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận nhiều loài ong không ngòi, trải từ đồng bằng sông Cửu Long lên Tây Nguyên và vùng núi phía Bắc. Người nuôi hay gặp nhất là các loài Tetragonula thân nhỏ, màu đen hoặc nâu sẫm, và các loài Lepidotrigona thân to hơn một chút, bụng có vệt màu nhạt. Tên gọi địa phương thì mỗi nơi một kiểu, cùng một con ong mà hai tỉnh gọi hai tên, nên khi mua giống hay trao đổi kinh nghiệm, cách chắc nhất là chụp ảnh con ong và cửa tổ để so, đừng chỉ nói tên.
Việc phân biệt loài không phải chuyện hàn lâm. Mỗi chi có cách xây tổ khác: Tetragonula thường xếp ô trứng thành chùm lộn xộn như chùm nho, còn Lepidotrigona hay xây ô trứng thành đĩa nằm ngang, xếp chồng thành tầng. Kiểu tổ quyết định kiểu hộp, cách chia đàn và chỗ đặt ngăn mật. Người mua hộp làm sẵn cho Tetragonula rồi bỏ đàn Lepidotrigona vào thường thấy đàn loay hoay rất lâu không phát triển.
Kích thước đàn cũng khác xa ong mật. Một đàn ong mật khoẻ có hàng chục nghìn con, còn đàn ong dú thường chỉ vài nghìn đến hơn chục nghìn con tuỳ loài. Ít quân thì ít người đi kiếm mồi, ít mật, và cũng ít sức chống chịu khi bị phá. Đây là lý do mọi thao tác với ong dú đều phải nhẹ và thưa hơn.
Tổ ong dú khác tổ ong mật ra sao?
Không có bánh tổ lục giác. Ong dú xây ô nuôi ấu trùng riêng, còn mật và phấn cất trong các bình tròn hoặc bầu dục cỡ đầu ngón tay đến quả nho lớn.
Vật liệu là sáp trộn nhựa cây. Ong thợ tiết sáp rồi trộn với nhựa cây thu từ vỏ cây, chồi non; hỗn hợp này sẫm màu, dẻo khi ấm, cứng giòn khi lạnh.
Có ống cửa đặc trưng. Nhiều loài xây ống cửa bằng nhựa cây hoặc sáp nhô ra ngoài, hình dạng ống giúp nhận ra loài và báo tình trạng đàn.
Vùng nuôi con nằm giữa. Ô trứng thường ở trung tâm, được bọc bởi nhiều lớp màng sáp mỏng giữ nhiệt độ ổn định.
Kho mật và phấn nằm quanh rìa. Bình mật, bình phấn xếp quanh vùng nuôi con, nên khi lấy mật người nuôi phải tránh chạm vào lõi trứng.
Lớp nhựa bịt kín mọi khe hở. Ong dú trát nhựa lên kẽ hở của hộp; hộp nứt nhiều thì đàn tốn sức trát thay vì đi lấy mật.
Tổ luôn có mùi nhựa cây rõ. Mùi này là một phần hệ phòng thủ, nên đừng lau rửa trong hộp bằng xà phòng hay nước có mùi.
Ô trứng dùng một lần. Khác ong mật dùng lại lỗ tổ, ô ong dú bị phá bỏ sau khi ong non chui ra và vật liệu được tái dùng.
Ong chúa không bay đi đẻ chỗ mới dễ dàng. Chúa già thường to bụng, không bay được, nên đàn ong dú hầu như không bốc bay cả đàn như ong mật.
Tách đàn diễn ra từ từ. Khi lập tổ mới, ong thợ đi lại giữa tổ cũ và tổ mới trong nhiều ngày để chuyển vật liệu, rồi một chúa tơ mới bay sang.
Có bãi rác trong tổ. Ong dú gom chất thải vào góc hộp rồi mang ra ngoài; góc rác ướt, bốc mùi là dấu hiệu đàn yếu hoặc hộp ẩm.
Nhiệt độ tổ ổn định kém hơn ong mật. Đàn nhỏ nên khả năng tự sưởi, tự làm mát kém, vị trí đặt hộp vì thế quan trọng hơn nhiều.
Mật ong dú khác mật ong thường ở chỗ nào?
Mật ong dú loãng hơn thấy rõ. Mật ong mật thu hoạch đúng lúc thường có hàm lượng nước thấp, còn mật ong dú hầu như luôn nhiều nước hơn hẳn vì ong không quạt cô đặc kỹ và bình sáp giữ ẩm. Nhiều nước là môi trường tốt cho nấm men, nên mật ong dú để ở nhiệt độ phòng sẽ sủi bọt, dậy mùi chua sau một thời gian.
Vị chua nhẹ là đặc trưng chứ không phải dấu hiệu hỏng. Vị ấy đến từ các axit hữu cơ và từ quá trình lên men nhẹ tự nhiên trong bình. Mật của từng đàn, từng mùa, từng vùng hoa sẽ lệch nhau khá xa về độ chua, độ ngọt và mùi nhựa cây. Người mua quen mật ong thường đôi khi nghĩ mật ong dú bị pha nước hoặc bị hư, nên người bán cần giải thích trước.
Sản lượng rất thấp. Một đàn ong dú khoẻ chỉ cho một lượng mật nhỏ mỗi năm, thấp hơn rất nhiều so với một đàn ong mật. Đây là giới hạn sinh học: đàn ít quân, bình chứa nhỏ, ong phải chi phần lớn thời gian cho việc thu nhựa cây. Ai hứa hẹn thu mật ong dú đều đặn như ong nội cần xem lại kỳ vọng.
Nhiều người đi hỏi mật ong dú chữa được bệnh gì. Hiện có nghiên cứu về thành phần và hoạt tính của mật ong không ngòi, nhưng từ đó tới chuyện dùng chữa bệnh là cả một khoảng cách. Người đang có bệnh, trẻ nhỏ, người tiểu đường nên hỏi bác sĩ trước khi dùng bất kỳ loại mật nào. Người nuôi tốt nhất không quảng cáo công dụng chữa bệnh cho sản phẩm của mình.
Những thói quen nuôi ong mật phải bỏ khi chuyển sang ong dú
Mở hộp thường xuyên. Mỗi lần mở là một lần xé lớp màng giữ nhiệt và làm đổ bình mật; ong dú cần hàng tuần mới trát lại hết.
Hun khói. Ong dú không đốt nên khói không giúp gì mà chỉ làm rối đàn và ám mùi vào mật.
Kiểm tra chúa bằng mắt mỗi lần. Chúa ong dú nằm sâu trong chùm trứng; nhìn cửa tổ và lượng ong đi về đủ để biết đàn còn chúa.
Cho ăn nước đường thường xuyên. Chỉ nên hỗ trợ khi đàn thật sự đói trong mùa thiếu hoa, cho ít và đặt đúng chỗ, tránh thu hút ong cướp.
Di chuyển hộp theo mùa hoa. Ong dú bay kiếm mồi gần hơn ong mật, và dời hộp nhiều lần dễ làm đàn lạc; nên chọn chỗ đặt cố định có hoa quanh năm.
Chia đàn theo lịch. Chỉ chia khi hộp đầy và có dấu hiệu chúa tơ, không chia vì đến tháng.
Lấy mật bằng cách cắt bánh tổ. Mật nằm trong bình, phải hút hoặc chọc cho chảy chứ không cắt khối như bánh tổ ong mật.
Để mật ở nhiệt độ phòng. Mật ong dú cần giữ mát hoặc xử lý giảm ẩm, nếu không sẽ lên men.
Tin vào số liệu sản lượng của ong mật. Mọi phép tính vốn, công, lời lãi phải làm lại từ đầu với con số rất nhỏ của ong dú.
Đặt hộp ngoài nắng. Hộp ong dú phơi nắng trưa dễ nóng quá sức chịu của đàn nhỏ, sáp chảy, bình mật vỡ.
Coi mọi hộp như nhau. Mỗi loài hợp một kích thước hộp; hộp quá to, đàn nhỏ trong đó khó giữ nhiệt và dễ bị ruồi.
Vậy nuôi ong dú hợp với ai?
Người có vườn cây đa dạng. Ong dú cần nguồn hoa và nhựa cây quanh năm trong bán kính ngắn, vườn nhiều loại cây là lợi thế lớn.
Người muốn thụ phấn cho cây ăn trái. Nhiều vườn nuôi ong dú chủ yếu để hoa đậu quả tốt hơn, mật chỉ là phần thêm.
Người có thời gian quan sát. Nuôi ong dú ít việc tay chân nhưng cần mắt nhìn cửa tổ đều đặn để biết đàn khoẻ hay yếu.
Người sợ bị đốt. Không có ngòi nên hộp đặt gần nhà, gần trẻ em vẫn an toàn hơn nhiều so với ong mật.
Người không phun thuốc tràn lan. Đàn nhỏ rất nhạy với thuốc bảo vệ thực vật, vườn phun định kỳ khó giữ đàn.
Người chấp nhận sản lượng nhỏ. Ai đặt mục tiêu sống bằng mật ong dú từ vài chục hộp nên tính kỹ và nói chuyện với người đã nuôi lâu.
Nhà ở vùng nóng ẩm. Ong dú là nhóm ong nhiệt đới, nên phía Nam và vùng thấp thường dễ nuôi hơn vùng núi cao lạnh.
Người ở vùng lạnh cần thêm che chắn. Miền núi phía Bắc mùa đông cần hộp dày, đặt nơi kín gió, không mở hộp lúc lạnh.
Người thích làm việc chậm. Một đàn chia ra cần nhiều tháng mới vững, không có cách ép nhanh.
Người muốn dạy con về tự nhiên. Hộp ong dú không đốt là một lớp học sống cho trẻ về thụ phấn và đời sống côn trùng.
Nhà có hàng xóm dễ tính. Ong dú ít gây chuyện, nhưng vẫn nên nói trước với nhà bên cạnh khi đặt nhiều hộp.
Câu hỏi thường gặp
Ong dú có cắn người không?
Ong dú không đốt nhưng có thể cắn nhẹ và chui vào tóc khi tổ bị phá. Vết cắn thường chỉ hơi nhói, hiếm khi sưng, nhưng người dị ứng côn trùng vẫn nên cẩn thận và hỏi bác sĩ nếu có phản ứng lạ.
Ong dú có phải là ong ruồi không?
Tên gọi dân gian lẫn lộn giữa các vùng, có nơi gọi ong không ngòi là ong ruồi, có nơi lại dùng tên này cho một loài ong mật nhỏ có ngòi. Cách chắc nhất là nhìn tổ: ong dú cất mật trong bình sáp tròn và có ống cửa bằng nhựa cây.
Một đàn ong dú sống được bao lâu?
Nếu chúa được thay thế tự nhiên và tổ không bị phá, một đàn có thể tồn tại nhiều năm liền trong cùng một hộp. Ong thợ thì chỉ sống vài tuần đến vài tháng, đàn duy trì nhờ chúa đẻ liên tục.
Mật ong dú có tốt hơn mật ong thường không?
Hai loại mật khác nhau về thành phần và mùi vị, không có cơ sở để nói loại nào tốt hơn cho sức khoẻ. Ai muốn dùng mật với mục đích chữa bệnh nên hỏi bác sĩ, và người bán không nên quảng cáo công dụng chữa bệnh.
Vì sao mật ong dú để một thời gian thì sủi bọt?
Mật ong dú nhiều nước nên nấm men tự nhiên hoạt động được, sinh ra khí và làm mật chua thêm. Giữ mật trong ngăn mát hoặc xử lý giảm ẩm trước khi đóng chai sẽ hạn chế hiện tượng này.
Có thể nuôi ong dú chung vườn với ong mật không?
Được, nhiều vườn nuôi cả hai. Chỉ lưu ý khi cho ong mật ăn nước đường thì ong dú cũng có thể bị kích thích đi cướp, và ong mật đôi khi vào quấy phá hộp ong dú yếu.
