Lợn bản địa như lợn Mường Khương, lợn Mán, lợn Ỉ lớn chậm và ít nạc hơn lợn công nghiệp, nhưng chịu kham khổ, tận dụng được nhiều thức ăn thô như rau, chuối, củ, và thịt được nhiều người tìm. Nuôi bán chăn thả trong vườn có rào chắc, luân phiên khu thả, và giữ an toàn sinh học chặt là cách giữ giống mà không đánh cược cả đàn với dịch bệnh.
Thả rông kiểu cũ, lợn đi khắp bản, ăn chung máng, gặp lợn nhà khác, đã trở nên rủi ro hơn nhiều từ khi dịch tả lợn châu Phi xuất hiện ở Việt Nam. Giữ giống bản địa hôm nay cần kết hợp cái khôn của cách nuôi cũ với kỷ luật phòng dịch mới.
Lợn bản địa có gì đáng giữ?
Lợn bản địa là kết quả của hàng trăm năm nuôi trong điều kiện thiếu thốn: thức ăn chủ yếu là cây thân chuối, rau rừng, cám, củ, thả quanh nhà. Chúng lớn chậm, trọng lượng xuất chuồng nhỏ hơn nhiều so với lợn lai, nhưng chịu được thức ăn nghèo dinh dưỡng mà lợn công nghiệp không sống nổi.
Thịt lợn bản địa thường có mỡ xen, da dày, thớ chắc, nhiều người nói là thơm hơn. Đây là lý do thị trường đặc sản sẵn sàng trả giá cao hơn. Nhưng cũng phải nói thẳng: nhiều người mua ở thành phố quen thịt nạc, không phải ai cũng thích mỡ.
Giá trị lớn hơn nằm ở nguồn gen. Khả năng chịu kham khổ, chịu một số bệnh, nuôi con khéo của lợn bản địa là tài sản di truyền. Mất đi thì không lấy lại được.
Nhiều giống bản địa đã bị lai với lợn ngoại, lợn thuần ngày càng ít. Nếu muốn nuôi đúng giống, nên tìm tới các hộ giữ giống lâu năm hoặc cơ sở bảo tồn, hỏi kỹ nguồn gốc.
Thiết kế khu nuôi bán chăn thả
Rào chắc quanh vườn. Lợn không ra ngoài, lợn và chó hoang ngoài không vào được.
Chuồng ngủ khô ráo. Có mái, nền cao, lót rơm hoặc đệm lót; lợn con cần chỗ ấm.
Chia vườn thành nhiều ô. Lợn ủi đất rất mạnh; một ô thả liên tục sẽ trơ đất, lầy lội.
Luân phiên khu thả. Chuyển lợn sang ô mới khi cỏ bị ăn hết, cho ô cũ nghỉ và mọc lại.
Tận dụng việc lợn ủi đất. Thả lợn vào ô sắp trồng để lợn làm đất, ăn cỏ, rễ cỏ, rồi chuyển đi.
Bảo vệ gốc cây. Rào gốc cây ăn trái non; lợn cọ và ủi làm tổn thương rễ, vỏ.
Vũng tắm bùn có kiểm soát. Lợn cần làm mát, nhưng vũng bùn gần nguồn nước là rủi ro ô nhiễm.
Nước uống sạch. Máng nước cao, thay thường xuyên, không cho uống nước ao suối chung.
Khu cách ly riêng. Lợn mới mua, lợn ốm nhốt riêng xa đàn.
Cổng có hố sát trùng. Hố vôi hoặc khay sát trùng ở lối vào khu nuôi.
Mật độ thấp. Ít lợn trên diện tích lớn giữ đất khoẻ và giảm bệnh.
An toàn sinh học: không phải chuyện của trại lớn
Dịch tả lợn châu Phi đến nay chưa có thuốc điều trị đặc hiệu, virus tồn tại lâu trong thịt, môi trường, dụng cụ. Việc có vắc xin được cấp phép sử dụng hay không, dùng thế nào, người nuôi phải hỏi cơ quan thú y địa phương vì thông tin có thể thay đổi. Điều chắc chắn là với nông hộ nhỏ, phòng lây nhiễm quan trọng hơn mọi thứ.
Nguồn lây hay gặp ở nông thôn là thức ăn thừa có thịt lợn chưa nấu chín, người đi thăm từ nơi có dịch, thương lái đi từ nhà này sang nhà khác, lợn mua về không rõ nguồn, và lợn thả rông tiếp xúc nhau. Nuôi bán chăn thả trong vườn rào kín đã cắt được con đường cuối.
Không cho lợn ăn thức ăn thừa từ quán ăn, đám cỗ. Nếu dùng thức ăn thừa trong nhà, phải nấu sôi kỹ. Rau, chuối, củ cho lợn nên lấy từ vườn nhà, tránh lấy từ vùng đang có dịch.
Người ngoài không vào khu nuôi. Thương lái đến mua xem lợn qua hàng rào, không vào chuồng. Người nhà đi chợ, đi thăm nơi khác về thay quần áo, ủng trước khi vào khu nuôi. Nghe có vẻ phiền phức với một vườn nhỏ, nhưng một đợt dịch có thể xoá sạch đàn giống nhiều năm gây dựng.
Thấy lợn bỏ ăn, sốt, da tím tái, chết đột ngột, phải báo ngay cho thú y xã, không tự bán chạy, không tự mổ. Bán chạy lợn bệnh là cách lây dịch nhanh nhất cho cả vùng.
Thức ăn tại chỗ cho lợn bản địa
Thân chuối. Thái nhỏ, nấu hoặc ủ chua; nguồn thức ăn truyền thống ở nhiều vùng.
Rau lang, rau muống, bèo. Trồng riêng một khu làm thức ăn xanh.
Củ khoai, sắn. Sắn tươi phải xử lý kỹ vì có chất độc; hỏi thú y cách chế biến.
Cám gạo, ngô. Bổ sung năng lượng, nhất là cho lợn nái nuôi con.
Cây thức ăn đạm. Một số cây lá giàu đạm có thể trồng bổ sung; hỏi cán bộ chăn nuôi loài phù hợp.
Ủ chua thức ăn xanh. Ủ chua giúp dự trữ cho mùa khô và dễ tiêu hơn.
Cỏ và rễ trong ô thả. Lợn tự kiếm một phần thức ăn khi được thả luân phiên.
Khoáng và muối. Bổ sung theo hướng dẫn thú y, lợn thiếu khoáng hay ủi đất ăn tường.
Không dùng thức ăn thừa có thịt chưa nấu. Nguy cơ mang virus dịch tả lợn.
Tính lượng theo giai đoạn. Lợn nái nuôi con, lợn con sau cai sữa cần thức ăn tốt hơn lợn thịt.
Ghi chép chi phí thức ăn. Biết thật sự tốn bao nhiêu để tính giá bán.
Bài toán thị trường
Lớn chậm là chi phí thật. Thời gian nuôi dài hơn, vốn quay vòng chậm hơn lợn công nghiệp.
Tìm khách hiểu giá trị. Nhà hàng đặc sản, khách quen, người mua theo đặt trước.
Giết mổ đúng quy định. Bán thịt cần qua cơ sở giết mổ được kiểm soát thú y.
Không lấy lợn lai bán thay. Một lần lừa khách là mất khách vĩnh viễn.
Kể chuyện cách nuôi. Ảnh vườn, cách cho ăn, thời gian nuôi là câu chuyện khách muốn nghe.
Bán theo mùa lễ tết. Nhu cầu tăng mạnh dịp lễ, lên kế hoạch phối giống sớm.
Liên kết nhóm hộ. Đủ hàng đều cho khách lớn khi nhiều hộ cùng nuôi.
Chế biến sâu. Thịt gác bếp, lạp xưởng làm đúng quy định an toàn thực phẩm có thể tăng giá trị.
Giữ lợn giống. Bán con giống thuần cũng là một nguồn thu nếu đàn tốt.
Không kỳ vọng làm giàu nhanh. Lợn bản địa là nghề giữ giống và bán đặc sản, không phải nuôi số lượng.
Tính rủi ro dịch. Chuẩn bị tài chính nếu mất đàn; không dồn toàn bộ vốn vào một chuồng.
Câu hỏi thường gặp
Lợn bản địa có chịu được dịch tả lợn châu Phi không?
Không có cơ sở để nói lợn bản địa miễn nhiễm dịch này. Phòng bệnh bằng an toàn sinh học là việc bắt buộc với mọi giống lợn.
Nuôi lợn bản địa bao lâu thì xuất chuồng?
Lợn bản địa lớn chậm, thời gian nuôi thường dài hơn lợn công nghiệp khá nhiều, tuỳ giống, thức ăn và trọng lượng khách muốn. Hỏi các hộ nuôi cùng giống trong vùng để có con số thực tế.
Có nên lai lợn bản địa với lợn ngoại để tăng năng suất không?
Lai giúp lợn lớn nhanh hơn nhưng không còn là giống bản địa thuần. Nếu mục tiêu là giữ giống và bán đặc sản, nên giữ một đàn thuần tách biệt.
Thả lợn rông như ngày xưa có được không?
Thả rông làm lợn tiếp xúc với lợn nhà khác và nguồn bệnh, rủi ro rất cao trong bối cảnh dịch. Nhiều địa phương còn có quy định hạn chế thả rông gia súc.
Tìm con giống lợn bản địa thuần ở đâu?
Hỏi phòng kinh tế xã, trung tâm giống vật nuôi của tỉnh hoặc các hộ giữ giống lâu năm được giới thiệu. Nên xem tận nơi đàn bố mẹ trước khi mua.
