Cây đầu dòng là cây mẹ được tuyển chọn và công nhận vì năng suất ổn định, chất lượng quả tốt, đúng đặc tính giống và khoẻ mạnh, dùng làm nguồn lấy mắt ghép, cành chiết để nhân giống. Với sản vật như bưởi, cam, vải, nhãn của một vùng, cây đầu dòng là nơi giữ bản gốc của giống, còn vườn vật liệu nhân từ nó là nguồn giống sạch cho cả vùng.
Nhiều vùng có sản vật nổi tiếng nhưng cây giống bán ngoài chợ không rõ lấy mắt từ đâu. Vài năm sau trồng ra quả không đúng vị, hoặc cây mang bệnh từ đầu. Giữ cây đầu dòng là chuyện của cả vùng, không chỉ của một nhà.
Vì sao cây ăn quả phải nhân giống vô tính?
Phần lớn cây ăn quả trồng từ hạt không giữ được đặc tính của cây mẹ. Hạt bưởi ngon mọc lên có thể cho quả chua, quả nhỏ, hoặc phải rất lâu mới ra quả. Vì vậy người trồng nhân giống bằng ghép, chiết, giâm, để cây con là bản sao di truyền của cây mẹ.
Khi mọi cây trong vùng đều là bản sao của một số ít cây mẹ, chất lượng của cây mẹ quyết định chất lượng của cả vùng. Một cây mẹ tốt nhân ra hàng nghìn cây tốt. Một cây mẹ mang bệnh hay lẫn giống cũng nhân ra hàng nghìn cây có vấn đề.
Bệnh truyền qua vật liệu nhân giống là mối lo lớn. Với cây có múi, bệnh vàng lá gân xanh có thể theo mắt ghép từ cây bệnh sang cây con, và còn lan qua côn trùng như rầy chổng cánh. Cây con nhìn khoẻ lúc mua nhưng vài năm sau suy kiệt. Đây là lý do nguồn mắt ghép sạch bệnh quan trọng hơn cả kỹ thuật ghép.
Cây đầu dòng thường được cơ quan nông nghiệp địa phương tuyển chọn, đánh giá và công nhận theo quy trình. Người muốn làm vườn ươm hay mua giống nên hỏi rõ nguồn mắt ghép có từ cây đầu dòng hay vườn vật liệu được công nhận không.
Tuyển chọn một cây mẹ tốt
Theo dõi nhiều năm. Một năm được mùa chưa đủ; cần nhiều năm ổn định.
Chất lượng quả đúng giống. Hình dạng, màu, vị, độ ráo, số hạt đúng đặc trưng của giống vùng đó.
Năng suất ổn định. Không ra quả cách năm quá rõ.
Sức khoẻ tốt. Không có dấu hiệu bệnh vàng lá, chảy gôm, sâu đục thân.
Tuổi phù hợp. Cây đã ra quả ổn định, không quá già cỗi.
Hỏi người lớn tuổi. Người già biết cây nào trong làng là cây giống cổ, cây nào đã bị ghép lẫn.
Phân tích quả. Đo độ ngọt, độ chua, cân quả giúp so sánh khách quan giữa các cây.
Xét nghiệm bệnh. Với cây có múi, xét nghiệm bệnh vàng lá gân xanh trước khi công nhận là nên làm.
Ghi hồ sơ cây. Vị trí, tuổi, chủ vườn, lịch sử chăm sóc, kết quả đánh giá.
Đánh số và đánh dấu. Biển số gắn thân để không nhầm lẫn giữa các cây.
Làm thủ tục công nhận. Hỏi Sở Nông nghiệp hoặc trung tâm giống tỉnh về quy trình công nhận cây đầu dòng.
Vườn vật liệu và lấy mắt ghép
Không lấy mắt liên tục từ cây mẹ. Lấy quá nhiều làm cây mẹ yếu, và cây mẹ ngoài vườn mở dễ nhiễm bệnh.
Nhân ra vườn vật liệu. Từ cây mẹ nhân một vườn cây chuyên để lấy mắt ghép, chăm kỹ, theo dõi bệnh.
Vườn vật liệu trong nhà lưới. Với cây có múi, nhà lưới chắn côn trùng giúp ngăn rầy mang bệnh.
Chọn cành bánh tẻ. Cành không quá non, không quá già, mắt ngủ đầy đặn.
Lấy mắt vào sáng sớm. Cành còn tươi, ít mất nước.
Giữ ẩm cành ghép. Bọc khăn ẩm, để bóng mát, ghép trong ngày.
Dao ghép sạch, sắc. Lau cồn giữa các cây để giảm lây bệnh.
Gốc ghép phù hợp. Gốc ghép ảnh hưởng sức sống, khả năng chịu hạn, chịu bệnh; hỏi loại gốc hợp đất vùng mình.
Ghi lô ghép. Mỗi lô ghép ghi nguồn mắt, ngày ghép để truy vết khi có vấn đề.
Loại bỏ cây con khác thường. Cây mọc yếu, lá lạ loại ngay trong vườn ươm.
Không bán cây chưa đủ tuổi. Cây ghép chưa liền, rễ yếu mang ra vườn dễ chết.
Người mua cây giống nên hỏi gì?
Hỏi thẳng mắt ghép lấy từ đâu. Người bán có trách nhiệm sẽ nói được vườn vật liệu nào, cây đầu dòng nào, có giấy tờ công nhận hay không. Câu trả lời mơ hồ kiểu lấy ở vườn quen là đáng lo.
Hỏi gốc ghép là gì, và vì sao chọn gốc đó. Gốc ghép hợp đất, hợp nước vùng mình giúp cây sống bền. Gốc lấy từ hạt trôi nổi có thể mang đặc tính không mong muốn.
Xem cây: vết ghép liền đẹp, không nứt, không chảy nhựa. Lá xanh đều, không vàng loang lổ. Rễ trong bầu trắng, không xoắn vòng quanh đáy bầu. Cây quá cao trong bầu nhỏ thường đã bị giữ lâu, rễ cuộn.
Mua ít cây trước từ một nguồn mới, trồng vài năm xem quả đúng giống không rồi mới mua nhiều. Với cây lâu năm, mua nhầm giống là mất nhiều năm công chăm, không phải chỉ mất tiền cây giống.
Giữ cây đầu dòng qua thời gian
Chăm như tài sản chung. Cây đầu dòng cần bón, tỉa, phòng bệnh tốt hơn cây thường.
Bảo vệ khỏi côn trùng mang bệnh. Theo dõi rầy, rệp quanh cây mẹ; xử lý theo hướng dẫn chuyên môn.
Nhân dự phòng. Ghép vài cây bản sao trồng ở nơi khác, phòng cây mẹ chết.
Hợp đồng với chủ vườn. Cây mẹ nằm trong vườn tư nhân cần thoả thuận rõ về việc chăm, lấy mắt, không chặt bỏ.
Đánh giá lại định kỳ. Cây già đi, chất lượng có thể giảm; tuyển chọn cây thay thế.
Không ghép lẫn giống lên cây mẹ. Ghép thêm giống khác lên cây đầu dòng làm lẫn nguồn mắt.
Ghi chép lượng mắt đã lấy. Biết cây mẹ đã cung cấp bao nhiêu, cho ai.
Chia sẻ công bằng. Nhiều vườn ươm trong vùng cùng tiếp cận nguồn sạch, giảm hàng trôi nổi.
Tập huấn người ghép. Kỹ thuật ghép kém làm hỏng mắt quý.
Liên kết với cơ quan chuyên môn. Trường đại học, viện nghiên cứu cây ăn quả có thể hỗ trợ xét nghiệm bệnh.
Kể câu chuyện cây. Cây mẹ cổ thụ là điểm tham quan, là câu chuyện cho sản vật vùng.
Câu hỏi thường gặp
Cây đầu dòng khác cây giống thường thế nào?
Cây đầu dòng là cây mẹ đã được đánh giá, công nhận và theo dõi, còn cây giống là cây con nhân ra để trồng. Cây giống tốt là cây nhân từ nguồn cây đầu dòng hoặc vườn vật liệu được công nhận.
Chiết cành hay ghép mắt tốt hơn?
Cây chiết giữ đặc tính cây mẹ, ra quả sớm nhưng rễ nông hơn. Cây ghép có rễ từ gốc ghép khoẻ, chịu hạn và chống đổ tốt hơn; mỗi cách hợp một loại cây và điều kiện.
Có thể tự làm cây đầu dòng cho vườn nhà không?
Có thể tự chọn cây mẹ tốt trong vườn để nhân giống cho mình. Muốn được công nhận chính thức để bán giống thì phải qua quy trình của cơ quan nông nghiệp.
Làm sao biết cây giống sạch bệnh vàng lá gân xanh?
Nhìn bằng mắt không chắc chắn được, vì bệnh có thể ủ lâu. Mua từ nơi có vườn vật liệu trong nhà lưới và có kết quả xét nghiệm là cách an toàn hơn.
Cây ăn quả trồng từ hạt có dùng được không?
Dùng làm gốc ghép thì tốt. Trồng để lấy quả thì thường lâu ra quả và không giữ được đặc tính cây mẹ.
