Bạn có thể tự đánh giá sức khoẻ đất tại vườn bằng vài phép thử đơn giản: đếm giun trong một xẻng đất, đo thời gian nước thấm, cho đất vào lọ nước xem các lớp lắng, ngửi mùi, và đào xem rễ cây đi sâu tới đâu. Những phép thử này không cho con số như phòng thí nghiệm, nhưng nếu làm cùng một cách mỗi năm, chúng cho biết đất đang tốt lên hay xấu đi.
Nhiều người chỉ để ý đất khi cây đã vàng lá. Đọc đất đều đặn giống như theo dõi sức khoẻ cho người: sớm thấy dấu hiệu thì sửa rẻ hơn.
Các phép thử đơn giản
Đếm giun. Đào một khối đất cỡ lưỡi xẻng, bẻ vụn trên tấm bạt và đếm giun; làm lúc đất ẩm, không làm giữa mùa khô.
Thử độ thấm. Cắm một ống hở hai đầu xuống đất, đổ nước tới vạch, đo thời gian nước thấm hết; làm ở nhiều chỗ để so.
Lọ đất lắng. Cho đất vào lọ nước trong, lắc kỹ rồi để yên; cát lắng nhanh nhất, rồi limon, sét lắng chậm nhất.
Nắm đất. Nắm một nắm đất ẩm: vỡ vụn là đất cát nhiều, dẻo dính thành thỏi là nhiều sét.
Ngửi. Đất khoẻ có mùi đất sau mưa dễ chịu; mùi chua thối hoặc mùi trứng thối là dấu hiệu thiếu khí.
Xem màu. Đất sẫm thường nhiều hữu cơ hơn; đất có đốm xám xanh là dấu hiệu úng lâu.
Cắm thanh sắt. Ấn một thanh sắt nhỏ xuống đất ẩm; chỗ nào đột nhiên cứng lại là tầng nén.
Đào xem rễ. Nhổ hoặc đào một cây rau, xem rễ đi thẳng xuống hay bẻ ngang khi gặp lớp cứng.
Quan sát mặt đất sau mưa. Đất đóng váng, nước đọng lâu là cấu trúc kém.
Thử giấm và muối nở. Nhỏ giấm vào đất, sủi bọt thì có vôi; phép thử này rất thô, chỉ gợi ý.
Để ý cỏ mọc tự nhiên. Một số loài cỏ ưa đất chua, đất nén; nhìn cỏ mọc cũng đoán được phần nào.
Ghi lại mọi con số. Ghi ngày, vị trí, kết quả để so với năm sau.
Đọc kết quả như thế nào?
Kết quả của phép thử tại vườn chỉ có ý nghĩa khi so sánh. So vườn mình năm nay với năm ngoái, so luống đã phủ rơm lâu năm với luống mới làm, so gốc cây xanh tốt với gốc cây còi. Một con số đứng một mình không nói được nhiều.
Giun là chỉ báo dễ thấy nhất. Đất có nhiều giun thường có nhiều hữu cơ, ẩm vừa phải, ít thuốc hoá học mạnh. Không thấy giun có thể do đất quá khô, quá chua, quá nghèo hữu cơ, hoặc vừa phun thuốc. Nhưng giun cũng theo mùa, giữa mùa khô chúng xuống sâu hoặc ngủ, nên đếm vào cùng một thời điểm mỗi năm.
Độ thấm nước nói lên cấu trúc đất. Nước thấm quá chậm thường là đất nén hoặc nhiều sét, dễ úng. Nước thấm quá nhanh như đổ vào cát là đất giữ nước kém, cây nhanh khô. Cả hai đều cải thiện được bằng chất hữu cơ.
Lọ đất lắng cho biết thành phần cơ giới: tỉ lệ cát, limon, sét. Thành phần này gần như không đổi được trong ngắn hạn, nhưng biết nó giúp chọn cây, cách tưới, cách làm luống cho hợp. Đất nhiều sét cần luống cao và phủ, đất nhiều cát cần hữu cơ và tưới ít mà nhiều lần.
Mùi và màu là lời cảnh báo sớm. Mùi thối, màu xám xanh ở độ sâu vài tấc là đất thiếu khí do úng, cần xử lý thoát nước trước khi bón gì.
Những điều phép thử tại vườn không cho biết
Độ chua chính xác. Muốn biết độ chua cần giấy quỳ, bút đo hoặc xét nghiệm; nhìn cỏ chỉ đoán thô.
Hàm lượng đạm, lân, kali. Không đo được bằng mắt; lá cây cho gợi ý nhưng nhiều thiếu hụt có triệu chứng giống nhau.
Vi lượng. Thiếu kẽm, bo, sắt rất khó phân biệt nếu không có xét nghiệm.
Độ mặn. Vùng ven biển cần bút đo độ dẫn điện hoặc xét nghiệm mẫu.
Kim loại nặng. Đất gần khu công nghiệp, bãi rác cũ phải xét nghiệm, không đoán được.
Tồn dư thuốc. Không có phép thử tại vườn nào tin cậy.
Tuyến trùng. Rễ có nốt u sưng có thể là tuyến trùng, cần mang mẫu cho cán bộ bảo vệ thực vật.
Mầm bệnh trong đất. Chết cây theo mảng cần chẩn đoán chuyên môn.
Lượng hữu cơ chính xác. Màu đất chỉ gợi ý; đất đỏ bazan dễ gây nhầm vì màu tự nhiên.
Lý do tại sao. Phép thử cho thấy triệu chứng; nguyên nhân phải suy từ cách làm của mình.
Khi nghi ngờ, gửi mẫu. Hỏi trung tâm khuyến nông, trạm bảo vệ thực vật hoặc trường đại học nông nghiệp về nơi nhận xét nghiệm đất.
Làm thành thói quen hằng năm
Chọn vài điểm cố định trong vườn, đánh dấu bằng cọc hoặc ghi theo gốc cây. Mỗi năm vào cùng một tháng, tốt nhất là đầu mùa mưa khi đất đã ẩm, làm lại đúng các phép thử ở đúng các điểm ấy.
Ghi kết quả vào một cuốn sổ hoặc chụp ảnh lọ đất, ảnh khối đất với số giun. Sau ba bốn năm, nhìn lại sẽ thấy xu hướng rõ ràng hơn mọi cảm giác.
Kết hợp với ghi chép việc mình đã làm: năm nào bắt đầu phủ rơm, năm nào bỏ thuốc diệt cỏ, năm nào trồng cây họ đậu. Khi đặt hai cột cạnh nhau, người làm vườn học được nhiều hơn từ đất của chính mình.
Mỗi vài năm, gửi mẫu xét nghiệm một lần để có con số chuẩn đối chiếu. Phép thử tại vườn cộng xét nghiệm định kỳ là cách theo dõi đất rẻ mà đủ tin.
Dấu hiệu từ cây trồng: đất đang nói gì?
Lá già vàng đều từ dưới lên. Thường gợi ý thiếu đạm, nhưng cũng có thể do úng rễ không hút được.
Mép lá già cháy khô. Hay gặp khi thiếu kali hoặc đất mặn; cần kiểm tra thêm.
Lá non vàng, gân còn xanh. Có thể liên quan sắt, mangan, thường gặp ở đất nhiều vôi hoặc úng.
Cây còi dù bón nhiều. Rễ không đi được vì đất nén, hoặc đất quá chua làm cây không hút được dinh dưỡng.
Héo trưa dù đất ẩm. Rễ có thể đang thối do thiếu khí hoặc bệnh; đào xem rễ.
Rễ có u sưng. Nghi tuyến trùng; mang mẫu hỏi cán bộ bảo vệ thực vật.
Cây chết theo mảng. Thường liên quan bệnh đất hoặc úng cục bộ.
Rêu xanh trên mặt đất. Đất ẩm lâu, nén, thoát nước kém.
Mặt đất trắng muối khi khô. Dấu hiệu mặn hoặc tích muối do tưới nước kém chất lượng.
Cây họ đậu ít nốt sần. Gợi ý đất chua hoặc thiếu vi khuẩn phù hợp.
Đừng kết luận từ một dấu hiệu. Nhiều triệu chứng giống nhau; ghép nhiều phép thử và hỏi người có chuyên môn trước khi bón.
Câu hỏi thường gặp
Đất không có giun có phải đất chết không?
Chưa chắc, có thể do mùa khô, đất cát rất nghèo hoặc thời điểm đếm chưa đúng. Nếu cả mùa mưa vẫn không thấy giun thì nên xem lại lượng hữu cơ, độ chua và việc dùng thuốc.
Làm sao đo độ chua của đất ở nhà?
Có thể dùng giấy quỳ, bộ thử độ chua bán ở cửa hàng vật tư, hoặc bút đo. Cách này cho kết quả gần đúng; muốn bón vôi số lượng lớn thì nên xét nghiệm.
Lấy mẫu đất gửi xét nghiệm thế nào?
Lấy nhiều điểm trong cùng một khu, ở cùng độ sâu, trộn đều rồi lấy một phần. Hỏi trước nơi xét nghiệm về lượng đất và cách đóng gói.
Đất đỏ bazan có cần kiểm tra không?
Có, vì màu đỏ của đất bazan dễ làm tưởng đất tốt. Đất bazan canh tác lâu năm có thể chua, chai và nghèo hữu cơ dù vẫn đỏ.
Bao lâu thì nên kiểm tra đất một lần?
Phép thử tại vườn làm mỗi năm một lần vào cùng mùa là đủ. Xét nghiệm trong phòng thí nghiệm thường vài năm một lần hoặc khi có vấn đề bất thường.
