Than sinh học, hay biochar, là than làm từ phụ phẩm nông nghiệp như trấu, lõi ngô, vỏ cà phê, cành cây, được nung trong điều kiện thiếu không khí rồi dập tắt trước khi cháy thành tro. Than mới ra lò có vô số lỗ rỗng li ti, hút nước và hút dinh dưỡng rất mạnh. Vì thế phải nạp phân hoặc ủ cùng phân ủ trước khi bón, không thì cây bên cạnh có thể bị than giành mất dinh dưỡng trong thời gian đầu.
Nhiều vùng lúa ở Việt Nam đã quen trấu hun từ lâu, làm giá thể ươm cây. Than sinh học là cùng một ý tưởng, chỉ là hiểu rõ hơn vì sao nó có tác dụng và làm sao để dùng nó cho đúng.
Than khác tro ở chỗ nào?
Khi đốt phụ phẩm cháy hoàn toàn ngoài trời, phần carbon bay đi thành khói, chỉ còn tro xám trắng chứa khoáng. Tro có kali, có tính kiềm, nhưng rất ít, và bị nước mưa rửa trôi nhanh. Khi nung thiếu không khí, phần lớn carbon ở lại trong cấu trúc than đen, xốp, giữ được hình dạng mô thực vật ban đầu.
Cấu trúc xốp này là lý do than sinh học được quan tâm. Mỗi mảnh than có diện tích bề mặt bên trong rất lớn, là chỗ bám cho nước, dinh dưỡng và vi sinh vật. Trong đất cát nghèo, đất chua, than có thể giúp giữ ẩm và giữ phân lâu hơn, giảm rửa trôi.
Carbon trong than rất bền, có thể nằm trong đất rất lâu, khác với phân hữu cơ phân huỷ trong vài tháng đến vài năm. Đây là lý do than sinh học còn được nhắc tới trong câu chuyện giữ carbon trong đất.
Nhưng than không phải là phân bón. Tự bản thân nó chứa rất ít đạm, lân. Lợi ích của than đến từ việc nó thay đổi môi trường đất, không phải từ việc nó nuôi cây trực tiếp. Người mong bón than xong cây xanh ngay thường thất vọng.
Làm than tại vườn bằng lò hở hình nón
Lò là một cái phễu kim loại hoặc hố đào hình nón. Miệng rộng, đáy hẹp; cũng có thể đào hố đất hình nón nếu đất chắc.
Vật liệu phải khô. Cành, lõi ngô, vỏ trấu, vỏ cà phê phơi khô; vật liệu ẩm tạo nhiều khói.
Nhóm lửa ở đáy. Đốt một lớp vật liệu nhỏ ở đáy cho cháy mạnh.
Thêm vật liệu từng lớp. Khi lớp dưới đã phủ tro trắng mặt, rải lớp mới lên trên; lửa ở trên hút hết không khí, lớp dưới thành than.
Không đổ đầy một lần. Đổ nhiều một lúc làm lửa ngạt, khói dày, than không đều.
Khói ít là dấu hiệu tốt. Lửa cháy sáng, ít khói nghĩa là khí gỗ đang được đốt hết.
Dập tắt bằng nước khi đầy. Tưới nước từ trên xuống hoặc đậy kín cho tắt, không để cháy tiếp thành tro.
Để nguội hẳn. Than có thể âm ỉ bên trong nhiều giờ; kiểm tra kỹ trước khi đổ ra.
Đập nhỏ. Than vụn cỡ hạt đậu, hạt ngô dễ trộn và có nhiều bề mặt hơn.
Làm nơi thoáng, xa nhà. Tránh gần mái lá, đống rơm, không đốt ngày gió mạnh.
Không đốt nhựa, cao su, gỗ sơn. Tạo khí độc và làm than nhiễm chất độc.
Tuân thủ quy định địa phương. Một số nơi hạn chế đốt ngoài trời trong mùa khô hoặc gần rừng.
Vì sao phải nạp phân trước khi bón?
Than mới làm giống như một miếng bọt biển khô. Bỏ vào đất, nó hút nước và hút luôn một phần dinh dưỡng hoà tan quanh nó. Trong vài tuần đầu, cây trồng gần đó có thể bị thiếu đạm tạm thời. Nhiều người bón than lần đầu thấy cây vàng lá rồi kết luận than có hại.
Nạp trước là cho than no dinh dưỡng trước khi vào đất. Cách đơn giản nhất là trộn than vào đống ủ phân, để ủ cùng trong suốt quá trình. Than hút nước phân, đạm, và vi sinh vật từ đống ủ bám vào các lỗ rỗng. Nhiều người ủ cho tới khi phân hoai là được.
Cách khác là ngâm than trong nước tiểu gia súc pha loãng, nước phân chuồng, nước phân cá hoặc nước từ hầm biogas trong vài ngày tới vài tuần. Than no nước có màu sẫm hơn và mùi của thứ đã ngâm.
Than đã nạp không còn giành dinh dưỡng với cây, mà trở thành chỗ dự trữ, nhả ra từ từ. Đây là bước người làm than tự phát hay bỏ qua nhất.
Bón bao nhiêu và đất nào có lợi rõ?
Đất cát nghèo. Than giúp giữ ẩm và giữ phân, nhiều thử nghiệm cho thấy tác dụng rõ nhất ở loại đất này.
Đất chua. Than từ trấu, gỗ thường có tính kiềm nhẹ, góp phần giảm chua.
Đất đã tốt, nhiều hữu cơ. Tác dụng thường không rõ; có khi không thấy khác biệt.
Bón theo hốc, theo rạch. Trộn than đã nạp vào hốc trồng hoặc rạch quanh gốc, hiệu quả hơn rải đều mỏng.
Bắt đầu với lượng nhỏ. Thử ở vài luống, vài gốc, so với luống không bón trong nhiều vụ.
Không cần bón hằng năm. Than bền trong đất; bổ sung dần thay vì bón lớn một lần.
Than trộn giá thể ươm. Trấu hun là thành phần quen trong giá thể ươm cây, giúp thoáng và giữ ẩm.
Than trong chuồng trại. Một số người rắc than vào đệm lót chuồng để giảm mùi, sau đó đem ủ.
Không dùng than thay phân. Vẫn cần phân hữu cơ, phân khoáng theo nhu cầu cây.
Than quá mịn dễ bay. Làm ẩm trước khi rải, mang khẩu trang khi đập.
Ghi lại để so sánh. Kết quả thay đổi theo đất, cây, loại than; chỉ vườn mình mới cho câu trả lời.
Trấu hun theo kiểu truyền thống: còn đúng không?
Trấu hun là một dạng than sinh học. Hun trấu trong đống âm ỉ thiếu không khí là cách làm than rất lâu đời.
Hun đúng độ. Trấu đen đều, giữ hình hạt trấu; hun quá thành tro trắng là mất phần than.
Đống hun cần ống thông khói. Ống giữa đống giúp lửa âm ỉ đều, không bùng.
Tưới tắt khi đen đều. Dập tắt bằng nước và cào tơi ra.
Nhiều khói hơn lò nón. Hun âm ỉ sinh khói nhiều; chọn chỗ xa nhà.
Trấu hun dùng làm giá thể. Trộn với xơ dừa, phân trùn làm giá thể trồng rau thùng, ươm cây.
Trấu hun cũng nên nạp. Cho vào phân ủ hoặc ngâm nước phân trước khi bón ra ruộng.
Trấu hun có tính kiềm nhẹ. Rau ưa trung tính thường hợp; cây ưa chua cần lưu ý.
Tro trắng tách riêng. Phần cháy thành tro dùng rải gốc như nguồn kali, không lẫn vào giá thể.
Mang khẩu trang. Bụi trấu hun mịn gây khó chịu đường thở.
Không hun gần nhà người khác. Khói kéo dài nhiều giờ dễ gây phiền hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Than củi mua ở chợ có dùng làm than sinh học được không?
Về bản chất là than, nhưng thường đắt và có thể lẫn tạp chất. Nếu dùng, nên đập nhỏ và nạp phân như than tự làm; tránh than có chất tạo cháy.
Than sinh học có giúp giảm phát thải không?
Carbon trong than bền hơn nhiều so với để phụ phẩm mục hay đốt thành tro, nên có tiềm năng giữ carbon trong đất. Mức giảm thực tế phụ thuộc cách làm lò, lượng khói thải và nhiều yếu tố khác.
Bón than sinh học có làm đất đen và nóng hơn không?
Đất có màu sẫm hơn một chút nếu bón nhiều. Ảnh hưởng tới nhiệt độ đất thường nhỏ, nhất là khi có lớp phủ.
Vỏ cà phê làm than được không?
Được, vỏ cà phê khô là nguyên liệu tốt và giúp xử lý lượng phụ phẩm lớn ở vùng cà phê. Nên đốt khi vỏ đã khô hẳn để giảm khói.
Than sinh học có hại cho giun đất không?
Than đã nạp và bón lượng vừa phải thường không gây hại, nhiều nơi còn thấy giun tập trung quanh chỗ bón. Than mới, còn nóng hoặc chứa tro nhiều thì nên tránh bón trực tiếp.
