Cây phủ đất sống là những loài thấp, bò sát mặt đất, giữ cho đất không bao giờ trần. Lạc dại, đậu mèo, muồng thân bụi, hoặc chính cỏ tự nhiên được cắt thấp đều có thể làm việc này. Chúng giữ ẩm, chống xói, nuôi vi sinh vật đất, và các loài họ đậu còn góp thêm đạm. Chọn loài nào tuỳ vào bóng râm, độ dốc và mức cạnh tranh với cây trồng chính.
Nhiều vườn đang chuyển từ phun thuốc diệt cỏ sang giữ thảm phủ. Nhưng không phải thảm nào cũng hiền lành: có loài leo kín cây chính chỉ sau một mùa mưa.
Thảm phủ sống khác lớp phủ rơm ở đâu?
Lớp phủ rơm lá là vật liệu chết, che đất rồi mục dần, phải bổ sung liên tục. Thảm phủ sống là cây đang lớn, tự tái tạo, rễ của nó còn sống trong đất. Rễ sống tiết ra đường và chất nhầy nuôi vi khuẩn, nấm quanh rễ, và giữ cho mạng lưới sinh vật đất hoạt động quanh năm.
Rễ thảm phủ đan vào lớp đất mặt, giữ đất rất chắc khi mưa lớn. Ở vườn đồi dốc, đây là khác biệt giữa mùa mưa đất trôi đầy rãnh và mùa mưa nước chảy trong. Lá thảm phủ đỡ hạt mưa không đập trực tiếp vào đất.
Nhưng thảm phủ sống cũng uống nước và ăn dinh dưỡng. Mùa khô, một thảm cỏ dày có thể giành nước với cây chính nếu không được cắt. Đây là điểm mấu chốt: thảm phủ sống cần được quản lý, cắt đúng lúc, không phải trồng rồi bỏ.
Cắt thảm phủ và để phần cắt nằm lại tại chỗ biến nó thành lớp phủ chết. Như vậy người làm vườn có cả hai thứ: rễ sống trong đất và lớp phủ trên mặt.
Một số loài hay dùng và tính cách của chúng
Lạc dại. Bò thấp, hoa vàng, chịu bóng một phần, cố định đạm; lan chậm lúc đầu nhưng khi kín thì rất bền.
Đậu mèo. Dây leo mạnh, phủ nhanh, cho nhiều sinh khối; phải cắt, không để leo lên cây chính.
Muồng hoa vàng thân bụi. Cao hơn, hợp làm phân xanh cắt vùi hơn là thảm thấp.
Đậu ma, đậu công. Họ đậu phủ nhanh, dùng nhiều ở vườn cao su, cà phê giai đoạn kiến thiết.
Rau má, khoai lang. Vừa phủ đất vừa ăn được, hợp vườn nhà nhỏ.
Cỏ tự nhiên cắt thấp. Không tốn giống, phù hợp đất; chỉ cần cắt đúng lúc và nhổ loài xấu.
Cỏ lá tre, cỏ mật. Nhiều vườn giữ lại vì rễ chùm giữ đất, dễ cắt.
Cỏ tranh, cỏ gấu. Nên loại bỏ, thân ngầm lan mạnh và cạnh tranh rất dữ.
Cây bụi xâm hại. Một số loài hoa dại lan rất mạnh, dễ lấn cả vườn, không dùng làm thảm.
Hỗn hợp nhiều loài. Thảm pha trộn vài loài thường bền hơn thảm một loài.
Lấy giống từ vườn gần. Hom lạc dại, hạt đậu từ vườn hàng xóm quen đất hơn giống mua xa.
Quản lý thảm phủ qua các mùa
Chừa vòng gốc. Để trống hoặc phủ rơm một vòng quanh gốc cây chính, thảm sống chỉ ở giữa hàng.
Cắt trước mùa khô. Cắt thấp và để lại tại chỗ, giảm lượng nước thảm tiêu thụ.
Để mọc mùa mưa. Mùa mưa để thảm dày giữ đất, chỉ cắt khi cản đường đi.
Cắt cao vừa phải. Cắt sát trụi đất thì mất tác dụng che; để lại một lớp lá.
Không để dây leo lên cây. Đi vườn định kỳ gỡ dây đậu leo khỏi thân cây chính.
Nhổ loài xâm lấn sớm. Cỏ tranh, dây leo lạ nhổ khi còn nhỏ.
Dùng máy cắt thay thuốc. Máy cắt cỏ cầm tay giúp giữ thảm thấp mà không giết rễ.
Ghi vùng nào thảm yếu. Chỗ thảm không mọc thường là đất quá xấu hoặc nén chặt, cần chăm riêng.
Bón phân vào vòng gốc. Bón vào vùng gốc cây chính, tránh rải lên thảm cho thảm ăn hết.
Để ý rắn chuột. Thảm dày cao là nơi trú của rắn, chuột; giữ thấp ở lối đi.
Cẩn trọng với thuốc diệt cỏ của hàng xóm. Thuốc trôi dạt có thể làm chết cả mảng thảm.
Chuyện bỏ thuốc diệt cỏ: không dễ như nói
Nhiều hộ muốn bỏ thuốc diệt cỏ nhưng lo công cắt. Thực tế năm đầu chuyển, công cắt cỏ nhiều hơn công phun, nhất là mùa mưa khi cỏ mọc như chạy. Người làm phải chấp nhận giai đoạn này.
Sau một hai năm, nếu thảm phủ mong muốn đã kín, cỏ xấu khó chen vào, công cắt giảm dần. Vườn có lạc dại kín đất thường chỉ cần cắt vài lần mỗi năm.
Lợi ích mà nhiều người kể lại là đất mềm hơn, ít xói rãnh hơn, giun xuất hiện nhiều hơn, và trong mùa khô đất dưới thảm giữ ẩm lâu hơn đất trần. Đây là những quan sát thực tế, mức độ thì khác nhau giữa các vườn.
Nếu vẫn phải dùng thuốc diệt cỏ ở một số chỗ, dùng cục bộ, đúng loại, đọc kỹ nhãn, mang bảo hộ và tuân thủ thời gian cách ly. Phun tràn cả vườn là giết luôn thảm phủ đang gây dựng.
Thảm phủ trên đất dốc và vườn mới khai hoang
Trồng thảm trước khi mưa lớn. Đất vừa khai hoang trần trụi là lúc xói mạnh nhất; gieo đậu phủ nhanh ngay đầu mùa mưa.
Dùng loài phủ nhanh trước, loài bền sau. Đậu mèo, đậu công phủ kín trong vài tháng, lạc dại trồng xen để thay thế dần.
Gieo theo băng ngang dốc. Băng thảm chạy theo đường đồng mức chặn nước tốt hơn gieo rải rác.
Giữ lại gốc cỏ tự nhiên. Khi dọn vườn mới, phát cỏ sát đất thay vì cuốc bật gốc để rễ cỏ còn giữ đất.
Đừng đốt khi khai hoang. Đốt làm trần đất và mất lớp hữu cơ mỏng vốn có.
Tránh cày lên xuống dốc. Mọi rãnh làm đất phải chạy ngang dốc.
Để ý rãnh xói đầu tiên. Rãnh nhỏ xuất hiện sau mưa là nơi cần chặn ngay bằng cỏ hoặc cành cây.
Kết hợp hố giữ nước. Hố nhỏ đào ngang dốc cạnh gốc cây con giữ nước, thảm phủ giữ đất quanh hố.
Cắt thảm theo từng băng. Không cắt trụi cả sườn một lúc; cắt băng này, chừa băng kia.
Theo dõi độ trong của nước chảy. Nước chảy từ vườn ra đục ngầu sau mưa là đất đang đi mất.
Hỏi kinh nghiệm vùng. Mỗi vùng đồi có loài phủ quen đất; cán bộ khuyến nông và vườn lâu năm quanh đó là nguồn tốt.
Câu hỏi thường gặp
Lạc dại có cạnh tranh dinh dưỡng với cây ăn trái không?
Lạc dại rễ nông, lại cố định đạm, nên cạnh tranh ít hơn cỏ thường. Cây ăn trái mới trồng thì vẫn nên chừa vòng gốc không có thảm.
Trồng lạc dại bằng gì?
Thường trồng bằng hom thân cắt từ đám lạc dại khoẻ, cắm vào đất ẩm đầu mùa mưa. Giai đoạn đầu cần làm cỏ quanh hom tới khi lạc dại phủ kín.
Cỏ tự nhiên có tốt bằng cây phủ trồng không?
Cỏ tự nhiên cắt thấp là thảm phủ rẻ và hợp đất, miễn là loại bỏ được các loài cỏ lan thân ngầm. Nhiều vườn kết hợp cả hai.
Thảm phủ có làm vườn nhiều sâu hơn không?
Thảm phủ là nơi sống của cả sâu lẫn thiên địch. Nhiều vườn thấy thiên địch tăng rõ, nhưng một số loài như sên, dế có thể tăng ở chỗ ẩm.
Vườn mới trồng có nên trồng thảm phủ ngay không?
Nên, nhất là vườn đồi dốc. Chỉ cần giữ khoảng cách với gốc cây con và cắt thường xuyên hơn trong năm đầu.
