Cần thụ phấn bổ sung khi cây có cấu tạo hoa khiến tự thụ phấn kém hoặc cần phấn từ giống khác, như sầu riêng, thanh long ruột đỏ, na, mãng cầu; khi trồng trong nhà lưới, nhà màng không có côn trùng vào được; hoặc khi thời tiết mưa, lạnh và thiếu tác nhân thụ phấn tự nhiên. Thụ phấn tay cho kết quả rõ nhưng tốn công, nên chỉ làm khi có lý do.
Không phải trái ít là do thiếu thụ phấn. Cây thiếu dinh dưỡng, nóng quá, mưa lúc hoa nở, sâu bệnh đều làm rụng trái non. Hiểu đúng nguyên nhân trước khi bỏ công đi quét phấn từng hoa.
Vì sao có hoa lại không tự đậu trái?
Một số cây có hoa lưỡng tính nhưng nhị và nhụy không chín cùng lúc. Na, mãng cầu là ví dụ quen thuộc: nhụy sẵn sàng nhận phấn trước khi nhị của chính hoa đó tung phấn. Nếu không có côn trùng mang phấn từ hoa khác, hoa khó tự đậu. Đây là lý do nhiều vùng trồng na, mãng cầu thụ phấn tay đã thành việc quen.
Một số giống tự bất thụ hoặc tự thụ kém: phấn của chính cây đó không làm đậu tốt, cần phấn từ giống khác. Một số giống thanh long ruột đỏ và nhiều giống sầu riêng được biết có đặc điểm này ở mức độ khác nhau. Vườn trồng một giống duy nhất có thể đậu kém dù hoa nhiều.
Một số cây có hoa đực và hoa cái riêng, như dưa, bí. Ngoài trời, ong và côn trùng lo việc chuyển phấn. Trong nhà màng kín, không có côn trùng, hoa cái không được thụ phấn và rụng, hoặc trái méo.
Hoa nở vào ban đêm như sầu riêng, thanh long phụ thuộc dơi, bướm đêm. Nơi những tác nhân này ít, thụ phấn tự nhiên kém.
Những cây hay cần thụ phấn bổ sung
Sầu riêng. Thụ phấn tay ban đêm, thường lấy phấn giống khác để tăng đậu và giảm trái méo.
Thanh long ruột đỏ. Một số giống cần phấn giống khác, đặc biệt khi vườn trồng một giống.
Na, mãng cầu ta. Thụ phấn tay phổ biến để trái to đều, ít méo.
Mãng cầu xiêm. Cũng hưởng lợi từ thụ phấn tay khi thiếu côn trùng.
Dưa lưới, dưa hấu nhà màng. Thụ phấn tay hoặc thả ong khi trồng trong nhà kín.
Bí, bầu trong mùa mưa. Mưa làm ong ít bay, thụ phấn tay giúp giữ trái.
Kiwi, bơ ở một số giống. Cần cây thụ phấn giống khác trồng xen.
Dâu tây nhà màng. Quét nhẹ hoa hoặc thả ong giúp quả tròn.
Cà chua nhà màng. Rung nhẹ chùm hoa giúp tung phấn.
Ngô trồng ít cây. Vài cây ngô trong vườn nhà thụ phấn kém, bắp lép hạt; rắc phấn cờ lên râu.
Hỏi kỹ cho giống cụ thể. Cùng một loài, giống khác nhau có nhu cầu rất khác.
Lấy phấn và thụ phấn đúng lúc
Biết giờ hoa nở. Mỗi loài nở vào giờ riêng; sầu riêng, thanh long nở tối.
Lấy phấn khi bao phấn tung. Phấn tơi, mịn, rơi ra khi chạm là phấn chín.
Thu phấn vào hộp khô, sạch. Dùng chổi lông mềm hoặc giũ hoa đực vào hộp.
Dùng phấn tươi. Phấn để lâu mất sức sống; một số người giữ lạnh ngắn ngày theo hướng dẫn kỹ thuật.
Chọn phấn giống khác khi cần. Với cây tự thụ kém, lấy phấn từ cây giống khác trong vườn.
Thụ khi nhụy sẵn sàng. Đầu nhụy thường ướt, bóng khi sẵn sàng nhận phấn.
Quét nhẹ đều. Phủ đều đầu nhụy để trái phát triển cân đối.
Tránh làm tổn thương hoa. Chổi thô, tay mạnh làm dập nhụy.
Không thụ lúc mưa. Phấn ướt vón cục, bị rửa trôi.
Đánh dấu hoa đã thụ. Buộc dây màu để biết hoa nào đã làm, đếm tỉ lệ đậu.
Ghi ngày. Để tính ngày thu hoạch và rút kinh nghiệm.
Thụ phấn tay có mặt trái gì?
Công lao động là chi phí lớn nhất. Thụ phấn sầu riêng phải làm ban đêm, leo thang, trong nhiều đêm liên tiếp của mùa hoa. Na, mãng cầu phải đi từng hoa. Người trồng cần tính công này vào giá thành.
Thụ phấn tay quá nhiều có thể làm cây đậu quá tải. Cây mang nhiều trái hơn sức nuôi sẽ cho trái nhỏ, chất lượng kém, và cây kiệt sức cho vụ sau. Nhiều vườn phải tỉa bớt trái sau khi thụ phấn tay.
Phụ thuộc hoàn toàn vào thụ phấn tay cũng có rủi ro: khi thiếu người làm, mùa hoa trùng việc khác, cả vụ bị ảnh hưởng. Giữ song song các tác nhân tự nhiên như dơi, ong, trồng xen giống khác để có thụ phấn chéo tự nhiên là cách giảm phụ thuộc.
Và cuối cùng, thụ phấn tay không sửa được nguyên nhân khác. Cây thiếu dinh dưỡng, nóng, mưa lúc hoa nở, sâu bệnh làm rụng trái non vẫn rụng dù đã thụ phấn kỹ.
Giảm phụ thuộc vào thụ phấn tay
Cách đầu tiên là trồng xen giống. Với cây cần phấn giống khác, trồng xen một tỉ lệ cây giống thụ phấn trong vườn, có hoa nở cùng thời điểm. Hỏi kỹ thuật viên hoặc viện nghiên cứu cây ăn quả về giống thụ phấn phù hợp.
Cách thứ hai là nuôi tác nhân thụ phấn. Đặt hộp ong dú, ong mật trong vườn cây có hoa ban ngày. Bảo vệ hang dơi, rừng quanh vùng với sầu riêng. Trồng dải hoa nuôi côn trùng.
Cách thứ ba là giảm thuốc. Nhiều vườn đã mất phần lớn côn trùng thụ phấn vì phun thuốc thường xuyên, rồi phải thuê người thụ phấn tay. Giảm phun trong mùa hoa là giữ lại lực lượng miễn phí.
Cách thứ tư là quan sát. Đếm tỉ lệ đậu trái của hoa để tự nhiên so với hoa thụ tay trong vài mùa. Nếu chênh lệch nhỏ, có thể giảm bớt công thụ tay. Nếu chênh lớn, thụ tay đang thật sự đáng công.
Câu hỏi thường gặp
Thụ phấn tay sầu riêng làm lúc mấy giờ?
Thường làm vào buổi tối khi hoa đã nở và bao phấn bắt đầu tung phấn. Giờ cụ thể tuỳ giống và thời tiết, nên quan sát vườn mình vài đêm.
Phấn hoa để được bao lâu?
Phấn nhiều loại cây mất sức sống nhanh, tốt nhất dùng trong ngày. Một số người trữ lạnh ngắn ngày trong hộp kín khô, hỏi kỹ thuật viên cho loài cụ thể.
Có máy thụ phấn không?
Có dụng cụ thổi, phun phấn dùng ở một số vườn lớn. Với vườn nhỏ, chổi lông mềm vẫn là cách phổ biến và hiệu quả.
Thụ phấn tay có làm trái ngọt hơn không?
Thụ phấn đều giúp trái phát triển cân đối, ít méo. Độ ngọt phụ thuộc nhiều hơn vào giống, dinh dưỡng, thời tiết và độ chín khi thu.
Vì sao đã thụ phấn mà trái vẫn rụng?
Có thể do cây đậu quá nhiều, thiếu dinh dưỡng, thiếu nước, nóng, mưa hoặc sâu bệnh. Thụ phấn chỉ là một điều kiện, không đảm bảo trái giữ được.
