Một hộp nuôi ong dú dùng được lâu cần ba thứ: gỗ đủ dày để giữ nhiệt, lòng hộp vừa với cỡ đàn của loài đang nuôi, và cấu trúc chia tầng để lấy mật mà không phải phá vùng trứng. Gỗ không được có mùi hắc, không sơn tẩm bên trong, và hộp phải kín mưa nhưng vẫn có lỗ cửa đúng cỡ.
Nhiều người nghĩ ong dú sống được trong khúc gỗ mục thì hộp nào cũng xong. Thực tế hộp làm cẩu thả là lý do rất thường gặp khi đàn vừa chuyển vào đã bỏ đi, hay sống lay lắt nhiều tháng. Cái hộp không làm đàn mạnh lên, nhưng một cái hộp sai có thể làm đàn yếu đi thấy rõ.
Vì sao gỗ dày quan trọng hơn gỗ đẹp?
Trong hốc cây tự nhiên, thành gỗ quanh tổ ong dú thường dày nhiều phân, có khi cả gang tay. Lớp gỗ đó làm việc như cái áo: trưa nắng thì chậm nóng, đêm lạnh thì chậm nguội. Đàn ong dú ít quân nên không tự điều hoà mạnh được như ong mật, chúng dựa rất nhiều vào vỏ tổ. Ván mỏng như ván thùng hàng làm nhiệt trong hộp dao động theo trời, đàn phải chi sức cho việc chống nóng chống lạnh.
Người nuôi có kinh nghiệm thường chọn ván từ khoảng hai phân rưỡi trở lên, vùng nắng gắt hoặc vùng núi lạnh thì dày hơn. Không có con số chuẩn cho mọi nơi, nhưng nguyên tắc chung là thà dày quá còn hơn mỏng quá. Một số người còn bọc thêm lớp ngoài hoặc đặt hộp trong một cái chòi nhỏ có mái để đỡ nắng.
Về loại gỗ, nên dùng gỗ đã khô, ít mùi, không phải gỗ vừa xẻ còn ứa nhựa. Tránh những loại gỗ có tinh dầu mùi mạnh, và tuyệt đối không dùng gỗ đã tẩm thuốc chống mối mọt hay ván ép dán keo có mùi hắc. Ong dú rất nhạy mùi, đàn chuyển vào hộp có mùi lạ thường tụ lại ở cửa, không chịu vào trong, hoặc vào rồi bỏ đi sau vài ngày.
Mặt trong hộp để mộc, bào vừa phải chứ không cần láng. Bề mặt hơi nhám giúp ong bám và trát nhựa dễ hơn. Mặt ngoài có thể quét dầu hoặc sơn gốc nước để chống mưa, miễn là để khô hẳn và bay hết mùi trước khi cho ong vào.
Kích thước lòng hộp: to quá hay nhỏ quá đều hại
Hộp quá to làm đàn lạnh. Đàn nhỏ trong khoảng trống lớn không giữ được nhiệt quanh vùng trứng, phải trát nhựa ngăn bớt, phát triển chậm.
Khoảng trống lớn là chỗ cho ruồi. Phần hộp ong không quản được dễ thành nơi ruồi nhỏ, kiến vào đẻ trứng hoặc làm tổ.
Hộp quá nhỏ làm đàn nghẽn. Đàn đầy hộp nhanh, không còn chỗ cất mật, và phải chia sớm hoặc tự bỏ bớt ô trứng.
Cỡ hộp theo loài. Tetragonula thân nhỏ thường hợp hộp nhỏ hơn Lepidotrigona; hỏi người đã nuôi đúng loài trong vùng mình trước khi đóng hàng loạt.
Cỡ hộp theo đàn ban đầu. Đàn chuyển từ khúc gỗ nhỏ nên vào hộp nhỏ trước, khi mạnh mới nới thêm tầng.
Chiều cao mỗi tầng vừa phải. Tầng thấp dễ tách khi chia đàn, tầng quá cao thì khi mở sẽ xé rộng vùng trứng.
Lỗ cửa nhỏ. Lỗ cửa cỡ vừa một cây bút chì là thường gặp; cửa to khó phòng thủ, ong phải tự thu hẹp bằng nhựa.
Cửa đặt ở tầng dưới. Cửa gần vùng trứng giúp ong ra vào nhanh và phòng thủ dễ, không phải băng qua vùng mật.
Có lỗ thông khí nhỏ có lưới. Vài người khoan thêm lỗ nhỏ bịt lưới mịn ở vùng khô; ở vùng ẩm thì ong thường tự bịt lại.
Nắp hộp kín và nặng. Nắp hở làm nước mưa rỉ vào, nắp nhẹ dễ bị gió hay động vật hất tung.
Đáy hộp dễ vệ sinh. Góc rác của đàn thường nằm ở đáy, đáy tháo được hoặc có khe giúp xử lý khi đàn yếu.
Đánh dấu hộp. Ghi số hộp bằng cách khắc hoặc dán thẻ ngoài vỏ để theo dõi ngày chuyển, ngày chia.
Hộp nhiều tầng hoạt động thế nào?
Ý tưởng của hộp nhiều tầng rất đơn giản: đặt vùng nuôi con ở tầng dưới, để đàn tự xây kho mật ở tầng trên. Khi lấy mật, người nuôi chỉ nhấc riêng tầng trên ra, không phải chạm vào trứng. Kiểu hộp này được phát triển và dùng rộng rãi ở nhiều nước nhiệt đới nuôi ong không ngòi, và ngày càng nhiều người nuôi ở Việt Nam làm theo.
Thường có ba phần: tầng nuôi con ở đáy, tầng giữa để đàn lan rộng khi mạnh lên, và tầng mật trên cùng. Giữa các tầng có thể để trống hoặc đặt tấm ngăn có lỗ để ong đi qua. Khi chia đàn, người ta tách hộp ngay ở ranh giới giữa tầng đáy và tầng giữa, mỗi nửa mang theo một phần trứng, và ghép thêm tầng trống cho mỗi nửa.
Cái khó là đàn không luôn làm theo ý người. Có đàn xây vùng trứng lấn lên tầng mật, có đàn cất mật dày ở tầng giữa. Người nuôi phải quan sát vài mùa để hiểu thói quen của loài mình nuôi trong vùng mình, rồi điều chỉnh chiều cao tầng. Không có mẫu hộp nào đúng cho mọi nơi.
Khe nối giữa các tầng cũng là chỗ dễ hỏng. Nếu mặt tiếp giáp không phẳng, kiến và ruồi len vào được. Nhiều người dán băng keo quanh khe sau khi ghép, và ong sẽ trát nhựa từ bên trong. Khi tách tầng, dùng dao mỏng rạch dọc khe trước rồi mới nhấc, để không xé toạc tổ.
Cũng có người nuôi trong ống tre, khúc gỗ khoét, chum sành. Những kiểu này vẫn nuôi được đàn, nhưng lấy mật và chia đàn đều phải phá tổ nhiều hơn. Nếu mục tiêu là giữ đàn lâu năm và lấy mật sạch, hộp nhiều tầng đáng công đóng hơn.
Đặt hộp ở đâu cho đàn khoẻ?
Có bóng râm buổi trưa. Nắng sáng thì tốt, nhưng nắng trưa chiếu thẳng vào hộp là nguy hiểm nhất với đàn nhỏ.
Tránh gió lùa mạnh. Gió thổi thẳng vào cửa làm ong khó hạ cánh và hộp mất nhiệt vào đêm lạnh.
Kê cao khỏi mặt đất. Đặt trên giá cao ngang hông giúp tránh ẩm, cóc, kiến, và người nuôi quan sát cửa dễ hơn.
Chân giá cách ly kiến. Chân giá đặt trong bát nước pha chút dầu ăn hoặc quấn vật liệu dính là cách nhiều người dùng.
Mái che mưa riêng. Tấm tôn hoặc ván che bên trên hộp giữ nước mưa không ngấm vào khe nắp.
Hộp hơi nghiêng ra trước. Nghiêng nhẹ để nước mưa không chảy ngược vào lỗ cửa.
Cửa quay về hướng có hoa. Không bắt buộc, nhưng cửa hướng ra khoảng trống có cây giúp ong bay ra vào thuận.
Hai hộp không đặt sát nhau. Cửa các hộp nên cách nhau và khác hướng để ong không vào nhầm, giảm chuyện đánh nhau.
Tránh gần bếp và chuồng. Khói bếp, mùi chuồng, hoá chất tẩy rửa đều làm ong khó chịu.
Xa nơi phun thuốc. Hộp đặt cạnh ruộng phun thuốc định kỳ thường yếu dần mà không rõ nguyên nhân.
Gần nguồn nhựa cây. Ong dú cần nhựa cây liên tục để xây tổ; vườn có điều, xoài, dầu, các cây tiết nhựa là lợi thế.
Để chỗ dễ nhìn hằng ngày. Hộp đặt nơi mình đi qua mỗi sáng thì phát hiện chuyện bất thường sớm hơn.
Lỗi đóng hộp làm đàn bỏ đi
Dùng ván ép, ván MDF. Keo dán có mùi, gặp ẩm thì phồng, lại giữ nhiệt kém.
Sơn bên trong hộp. Dù sơn gốc nước cũng không nên; mặt trong để mộc cho ong tự trát.
Đóng khi gỗ còn tươi. Gỗ tươi co lại khi khô, hở khe, ong phải liên tục trát, kiến vào được.
Dùng đinh sắt lộ trong lòng hộp. Đinh gỉ ẩm tạo vệt và điểm lạnh; nên dùng vít bắt từ ngoài hoặc ghép mộng.
Lỗ cửa quá to. Đàn mới chuyển yếu, cửa to là lời mời cho ong cướp và ruồi.
Không có mái che. Hộp ngấm nước vài mùa mưa là mục, mốc từ bên trong.
Hộp nhiều mùi dầu máy cưa. Dầu nhớt dính từ máy cưa khi xẻ ván là thứ mùi rất khó bay.
Nắp và thân không khớp. Làm hộp hàng loạt nên dùng một bộ cữ để các tầng lắp lẫn được cho nhau.
Không có cách kiểm tra. Một ô cửa sổ nhỏ có kính và nắp che giúp nhìn tổ mà không phải mở hộp, nhưng nhớ đóng nắp che vì ong không thích ánh sáng.
Đặt hộp mới dưới đất. Hộp đẹp đến đâu đặt sát đất cũng ẩm và kiến vào nhanh.
Làm hộp một cỡ cho mọi loài. Nuôi hai loài thì làm hai cỡ, không tiết kiệm được ở chỗ này.
Câu hỏi thường gặp
Có cần mồi sáp hay nhựa cây vào hộp mới không?
Nhiều người quét một ít nhựa cây hoặc sáp ong dú cũ quanh lỗ cửa và lòng hộp để đàn nhận nhà nhanh hơn. Chỉ dùng vật liệu từ đàn khoẻ, không dùng sáp từ đàn chết vì bệnh hay bị ruồi phá.
Ống tre có nuôi ong dú được không?
Được, nhiều vùng vẫn nuôi ong dú trong ống tre hoặc khúc gỗ khoét. Nhược điểm là thành ống mỏng, khó lấy mật mà không phá tổ và khó chia đàn gọn.
Hộp ong dú cần lau rửa định kỳ không?
Không cần và không nên, ong tự dọn và tự trát lại. Chỉ can thiệp khi đàn chết hẳn, lúc đó cạo sạch, phơi nắng hộp nhiều ngày rồi mới dùng lại.
Nên làm hộp nằm ngang hay đứng?
Cả hai kiểu đều có người dùng. Hộp đứng nhiều tầng dễ tách vùng mật với vùng trứng hơn, hộp nằm hợp với một số loài xây tổ trải dài, nên quan sát đàn của mình rồi chọn.
Mua hộp làm sẵn có ổn không?
Ổn nếu người làm dùng gỗ khô, dày và làm đúng cỡ cho loài mình nuôi. Nên hỏi rõ loại gỗ, độ dày và ngửi thử mùi trước khi mua nhiều.
