Trồng dược liệu dưới tán rừng là cách để rừng vẫn đứng mà người giữ rừng có thu nhập. Những cây ưa bóng như thảo quả, sa nhân, ba kích, một số loài sâm sống tốt dưới độ che của rừng tự nhiên hoặc rừng trồng. Muốn bền, phải giữ tán, không phát trắng tầng dưới, và phải biết rõ khu rừng đó được phép làm gì.
Ở vùng núi phía Bắc, thảo quả dưới tán đã là nguồn sống của nhiều thôn bản trong nhiều năm. Nhưng cũng chính ở đó, người ta thấy mặt trái: phát dọn tầng cây bụi để trồng dày, chặt củi sấy, và rừng già đi mà không có cây con thay thế.
Vì sao dược liệu lại hợp với dưới tán?
Nhiều cây thuốc có nguồn gốc là cây tầng thấp của rừng: lá mỏng, cần ẩm, không chịu nắng gắt. Đưa chúng ra ruộng trống thường phải làm lưới che, tưới nhiều, và cây vẫn dễ cháy lá. Dưới tán rừng, độ ẩm cao, nhiệt độ ổn định, đất nhiều mùn, gần giống điều kiện tự nhiên của chúng.
Một số dược liệu còn cần chính hệ vi sinh vật và nấm của đất rừng. Đây là lý do cùng một giống, trồng dưới tán rừng và trồng ngoài ruộng có thể cho hàm lượng hoạt chất khác nhau. Mức khác bao nhiêu thì phải có phân tích, người trồng không nên tự quảng cáo.
Về kinh tế, dược liệu dưới tán cho phép người dân có thu nhập trên cùng diện tích rừng mà không cần chặt cây. Với chính sách giao khoán bảo vệ rừng, đây là một trong ít cách để người giữ rừng có thêm nguồn sống.
Nhưng đó chỉ đúng khi mật độ vừa phải. Trồng quá dày, cây dược liệu tranh chỗ cây con tái sinh của rừng, và tầng cây bụi, dây leo bản địa bị phát dọn. Vài chục năm sau, những cây lớn già chết mà không có cây nào thay.
Một số loài hay trồng và điều cần biết
Thảo quả. Hợp vùng núi cao ẩm lạnh như Lào Cai, Hà Giang, Lai Châu; cần độ che lớn.
Sa nhân. Có nhiều loài, mọc ven suối, dưới tán ẩm; thu quả làm thuốc và gia vị.
Ba kích. Dây leo lấy rễ, cần cây làm giá leo và đất tơi; thời gian từ trồng đến thu khá dài.
Các loài sâm quý. Có yêu cầu rất khắt khe về độ cao, khí hậu; nhiều nơi có quy định bảo tồn và giống riêng, cần hỏi kỹ.
Đảng sâm, hà thủ ô. Dây leo ưa bóng, trồng ven rừng hoặc dưới tán thưa.
Gừng gió, nghệ đen. Chịu bóng tốt, dễ trồng hơn, hợp tán rừng trồng thưa.
Dùng giống từ nguồn rõ ràng. Nhiều loài dễ lẫn giống, mua nhầm là mất nhiều năm.
Không khai thác cây mẹ ngoài rừng tự nhiên. Nhiều loài dược liệu hoang đang bị khai thác cạn; lấy giống từ vườn ươm.
Hỏi kỹ thời gian thu hoạch. Nhiều loài lấy rễ phải chờ nhiều năm, thu non chất lượng kém.
Thị trường không ổn định. Giá dược liệu lên xuống mạnh; đừng chuyển toàn bộ rừng sang một loài.
Không tự quảng cáo công dụng. Người mua dược liệu nên hỏi thầy thuốc, người trồng chỉ nói rõ nguồn gốc và cách trồng.
Giữ rừng khi trồng: làm đúng và làm sai
Giữ độ che của cây gỗ lớn. Không chặt tỉa cây gỗ để mở thêm ánh sáng cho dược liệu.
Không phát trắng tầng dưới. Chỉ dọn cục bộ quanh hốc trồng, giữ lại cây con của cây gỗ.
Để chừa cây tái sinh. Đánh dấu cây gỗ non khi dọn để không phát nhầm.
Mật độ trồng vừa phải. Khóm dược liệu dày đặc làm đất trống giữa các khóm bị xói khi mưa.
Không đào đất trên dốc lớn. Đào hố rộng trên sườn dốc làm xói mòn mùa mưa.
Không dùng thuốc diệt cỏ. Thuốc diệt cỏ dưới tán rừng giết cả cây tái sinh và làm ô nhiễm suối.
Hạn chế củi sấy. Sấy thảo quả bằng củi rừng là nguyên nhân chặt cây âm thầm; tìm lò sấy tiết kiệm củi hoặc dùng củi từ cây tỉa.
Không đốt dọn. Lửa dưới tán rừng mùa khô rất dễ thành cháy rừng.
Làm theo nhóm hộ. Cả thôn thống nhất quy ước mật độ và vùng trồng thì giữ rừng dễ hơn từng hộ tự làm.
Hỏi kiểm lâm địa bàn. Mỗi loại rừng có quy định khác về việc trồng cây dưới tán; hỏi trước tránh vi phạm.
Theo dõi rừng qua nhiều năm. Đếm cây con tái sinh ở vài ô cố định để biết rừng đang khoẻ lên hay kiệt đi.
Chuyện sấy và chuyện củi
Nói tới thảo quả mà không nói chuyện sấy là thiếu. Quả tươi thu về phải sấy khô mới bán được, và ở nhiều bản, lò sấy dùng củi đốt trực tiếp. Một mùa thảo quả tiêu tốn không ít củi, mà củi thì lấy từ rừng. Rừng trồng thảo quả vì thế có thể đang bị lấy dần cây nhỏ mà người ngoài không thấy.
Cách cải thiện đầu tiên là dùng lò sấy gián tiếp hoặc lò cải tiến, nơi khói không tiếp xúc trực tiếp với quả, hiệu suất cao hơn. Quả sấy gián tiếp cũng ít ám khói, màu sắc đều hơn, nhiều người mua ưa thích hơn.
Cách thứ hai là dùng củi từ cây tỉa, cành khô và cây rừng trồng đến kỳ khai thác, thay vì chặt cây trong rừng tự nhiên. Việc này cần tổ chức ở mức thôn, không phải từng nhà tự lo.
Cách thứ ba là sấy chung. Một lò lớn dùng chung cho nhiều hộ, vận hành đúng kỹ thuật, tiết kiệm củi hơn nhiều lò nhỏ riêng lẻ. Nhóm hộ hay hợp tác xã là nơi hợp lý để bắt đầu.
Bắt đầu từ đâu nếu thôn muốn làm?
Khảo sát rừng trước. Đi xem độ che, độ dốc, nguồn nước, loại rừng và ai đang được giao quản lý.
Hỏi kiểm lâm và xã. Làm rõ được trồng gì, ở đâu, bao nhiêu trước khi mua giống.
Chọn một hai loài quen. Loài người trong thôn đã biết trồng ít rủi ro hơn loài mới nghe.
Làm thử diện tích nhỏ. Vài hộ làm thử một hai mùa, cả thôn học theo kết quả thật.
Thống nhất quy ước. Mật độ trồng, cách dọn, cách lấy củi được ghi thành quy ước chung.
Tìm đầu ra trước khi mở rộng. Hỏi thương lái, hợp tác xã, doanh nghiệp về tiêu chuẩn và cách thu mua.
Nhân giống tại chỗ. Vườn ươm của thôn giảm chi phí giống và giữ được giống quen đất.
Ghi chép chung. Ghi diện tích, số khóm, sản lượng từng hộ để biết mô hình có bền không.
Đo tái sinh rừng. Vài ô theo dõi cố định cho biết rừng có đang bị ảnh hưởng.
Kết nối người có chuyên môn. Trường đại học, viện dược liệu, dự án bảo tồn thường sẵn lòng hỗ trợ kỹ thuật.
Đừng chạy theo giá. Loài đang giá cao hôm nay có thể rớt giá khi cả vùng cùng trồng.
Câu hỏi thường gặp
Có được trồng dược liệu trong rừng phòng hộ không?
Tuỳ quy chế quản lý từng khu rừng và hợp đồng giao khoán. Hãy hỏi hạt kiểm lâm hoặc ban quản lý rừng tại địa phương trước khi trồng.
Trồng dược liệu dưới tán rừng trồng keo được không?
Được với những loài chịu bóng vừa, như gừng, nghệ, một số loài sa nhân. Rừng keo thường có chu kỳ khai thác ngắn, nên chọn loài thu hoạch trước khi rừng bị chặt.
Dược liệu dưới tán có tốt hơn trồng ngoài ruộng không?
Điều kiện sống gần tự nhiên hơn nên nhiều loài phát triển tốt, nhưng chất lượng còn tuỳ giống, tuổi thu hoạch và sơ chế. Muốn nói chất lượng cao hơn cần có kết quả kiểm nghiệm.
Ai thu mua dược liệu trồng dưới tán?
Thường là thương lái, doanh nghiệp dược liệu hoặc hợp tác xã. Nên có hợp đồng bao tiêu hoặc ít nhất đã hỏi rõ tiêu chuẩn thu mua trước khi mở rộng diện tích.
Thảo quả trồng bao lâu thì cho thu?
Thảo quả thường mất vài năm sau trồng mới cho quả ổn định, tuỳ giống và điều kiện. Hỏi những hộ đã trồng lâu trong cùng vùng để có con số sát thực tế.
