Chuyển đàn ong dú từ khúc gỗ sang hộp thành công hay không phụ thuộc vào ba việc: đưa được chùm trứng cùng ong chúa sang nguyên vẹn, không để mật và phấn vỡ ngập đáy hộp, và cho ong thợ đang đi kiếm mồi có chỗ quay về. Làm sai một trong ba thứ, đàn thường yếu dần rồi tàn trong vài tuần.
Có hai cách chính: bổ khúc gỗ lấy tổ ra, hoặc nối hộp vào cửa tổ để đàn tự lan sang trong nhiều tháng. Cách đầu nhanh nhưng rủi ro; cách sau chậm nhưng gần như không mất đàn. Trước khi làm, nhớ rằng tổ ong trong rừng, trong cây của người khác không phải của mình: xin phép chủ vườn, và không chặt cây rừng để lấy ong.
Chuẩn bị trước khi mở khúc gỗ
Hộp mới đã khô mùi. Hộp phải hết mùi sơn, mùi gỗ tươi ít nhất vài ngày trước khi dùng.
Xác định tổ nằm đâu trong khúc gỗ. Gõ nhẹ dọc thân nghe tiếng rỗng, hoặc nhìn chỗ ống cửa để đoán tổ thường nằm ở trên hay dưới cửa.
Chọn ngày khô ráo, ấm. Làm vào buổi sáng muộn trời nắng nhẹ, tránh ngày mưa hoặc gió lạnh làm trứng bị lạnh.
Dụng cụ sạch. Dao mỏng, đục, thìa inox, khay sạch, khăn ẩm, băng keo; không dùng dụng cụ dính dầu nhớt.
Một cái khay hứng mật. Mật và phấn vỡ phải có chỗ bỏ ra ngay, không được để chảy trên chùm trứng.
Găng tay mỏng hoặc tay trần sạch. Ong không đốt, nên nhiều người làm tay trần để cầm chùm trứng khéo hơn; tránh xà phòng thơm.
Lưới hoặc mũ che mặt. Ong chui vào tai, tóc khá khó chịu khi làm lâu.
Người phụ. Một người giữ khúc gỗ, một người thao tác, mọi thứ nhanh và ít đổ vỡ hơn.
Nhựa cây hoặc sáp cũ. Một ít quét quanh cửa hộp mới giúp ong nhận nhà.
Chỗ đặt hộp đã có sẵn giá. Đừng loay hoay tìm chỗ đặt sau khi đã mở tổ.
Xin phép chủ cây. Khúc gỗ trong vườn người khác, cây ven đường, cây trong rừng đều có chủ; đừng tự ý cưa.
Mở tổ và tìm chùm trứng, ong chúa
Cắt khúc gỗ dài hơn phần tổ một chút ở hai đầu, rồi bổ dọc thật chậm. Người mới hay bổ ngay giữa và đi thẳng qua chùm trứng. Cách an toàn hơn là cắt một bên thành mỏng trước, mở dần như mở nắp, vừa mở vừa nhìn. Vùng trứng thường được bọc trong lớp màng sáp mỏng màu nâu nhạt, nằm giữa các bình mật và bình phấn.
Với Tetragonula, ô trứng xếp thành chùm không đều, nhấc cả chùm lên bằng hai tay hoặc bằng thìa đỡ từ dưới. Với Lepidotrigona, ô trứng xếp thành đĩa nằm ngang chồng lên nhau, phải giữ đúng chiều ngang khi chuyển, lật ngược là ấu trùng chết đuối trong thức ăn của chính nó. Đây là lỗi hay gặp nhất khi người quen nuôi một loài chuyển sang loài kia.
Ong chúa đẻ trứng là con to nhất tổ, bụng phình, màu nhạt hơn ong thợ, di chuyển chậm và thường ở ngay trên bề mặt chùm trứng. Nếu thấy chúa, dùng thìa khẽ lùa nó vào hộp cùng chùm trứng, hoặc để nguyên nó bám trên trứng. Không thấy chúa cũng đừng hoảng: chúa có thể đã lẩn vào khe gỗ. Chuyển hết trứng và để khúc gỗ mở cạnh hộp một lúc, nhiều khi chúa tự bò theo ong thợ vào.
Chùm trứng đặt vào giữa đáy hộp, kê một miếng sáp hoặc gỗ nhỏ bên dưới để nó không nằm sát đáy dễ ướt. Có thể đặt thêm vài bình phấn còn nguyên và một ít bình mật kín bên cạnh làm thức ăn tạm. Bình nào đã vỡ thì bỏ ra khay, không đặt vào hộp.
Vì sao mật chảy là kẻ thù số một khi chuyển đàn?
Khi bổ khúc gỗ, gần như chắc chắn nhiều bình mật sẽ vỡ. Mật ong dú loãng, chảy nhanh, lan xuống đáy và thấm vào chùm trứng. Ong thợ bị dính mật thì không bay được, ấu trùng ngập mật thì chết. Nguy hơn là mùi mật tràn ra kéo kiến và ruồi nhỏ họ Phoridae tới trong vòng vài giờ.
Ruồi nhỏ này đẻ trứng vào phấn và mật vỡ, dòi nở ra ăn phấn, rồi lan sang ô trứng. Một đàn mới chuyển đang yếu gần như không đủ quân để chống. Nhiều người kể đàn chuyển xong ngày đầu vẫn ra vào tốt, tuần sau mở ra thấy đáy hộp lổn nhổn dòi. Nguyên nhân gần như luôn là một vũng mật hoặc đống phấn vỡ bị bỏ quên trong góc.
Cách làm là để một khay hứng bên cạnh, bình nào vỡ lấy ra ngay. Lau những vệt mật trên thành hộp bằng khăn ẩm sạch. Giữ số bình mật mang theo ở mức ít, chỉ đủ cho đàn ăn vài ngày. Phần mật còn lại trong khúc gỗ có thể thu để dùng trong nhà, nhưng mật lấy kiểu này lẫn nhiều cặn và thường không để lâu được.
Sau khi chuyển, bịt kín mọi khe hộp bằng băng keo, chỉ để lỗ cửa. Những ngày đầu, đàn chưa đủ sức trát nhựa, băng keo là lớp phòng thủ tạm.
Đón ong đi làm về và mang hộp đi
Đặt hộp đúng chỗ cửa tổ cũ. Ong thợ đang đi kiếm mồi nhớ vị trí cửa tổ, hộp mới phải đặt sao cho lỗ cửa gần đúng chỗ ấy.
Quét nhựa cũ quanh cửa mới. Mùi quen giúp ong về nhận ra nhà nhanh.
Để khúc gỗ rỗng cạnh hộp một lúc. Ong còn sót trong gỗ sẽ bò sang; sau vài giờ đem khúc gỗ ra xa để ong không quay lại đó.
Chờ đến tối mới dời hộp. Chập tối ong đã về gần đủ; bịt cửa bằng lưới hoặc bông gòn rồi mới mang đi.
Chở nhẹ, giữ thẳng. Chuyển bằng xe máy phải chèn chặt, không để hộp nghiêng lắc, nhất là với loài xây đĩa ngang.
Đặt ngay lên giá ở chỗ mới. Sáng sớm hôm sau mới mở cửa, để ong định hướng lại khi trời sáng.
Mang đủ xa hoặc để yên tại chỗ. Dời hộp một đoạn ngắn trong cùng khu thì ong đi làm dễ bay về chỗ cũ rồi lạc; hoặc để yên tại chỗ vài tuần, hoặc mang hẳn đi xa.
Không mở hộp trong vài tuần. Nhìn cửa tổ là đủ: ong ra vào đều, mang phấn về là tín hiệu tốt.
Để ý ống cửa. Đàn bắt đầu xây lại ống cửa bằng nhựa là dấu hiệu đã nhận nhà.
Hỗ trợ thức ăn nếu thiếu hoa. Nếu vùng đang thiếu hoa, một ít mật của chính đàn đó đặt trong bình nhỏ trong hộp giúp đàn qua tuần đầu.
Ghi lại ngày chuyển. Để biết đàn mất bao lâu mới hồi phục, và so sánh giữa các lần chuyển.
Cách nối hộp vào cửa tổ, không phá khúc gỗ
Nguyên lý. Nối hộp mới thẳng vào cửa tổ cũ bằng một ống ngắn, để ong ra vào phải đi qua hộp mới.
Bịt cửa cũ. Mọi lối ra vào khác của khúc gỗ phải bịt kín, chỉ còn đường đi qua hộp.
Đàn tự lan sang. Khi tổ cũ chật, ong bắt đầu xây bình và ô trứng trong hộp mới, rồi có chúa tơ sang đẻ.
Mất nhiều tháng. Không thể ép nhanh; có đàn vài tháng đã lan, có đàn cả năm vẫn chưa.
Hợp với khúc gỗ đẹp, cây còn sống. Cây trong vườn nhà còn sống thì đây là cách giữ cả cây lẫn đàn.
Tách hai đàn khi hộp đã có trứng. Khi hộp đã có ô trứng và bình mật riêng, tháo ống nối, lúc này có hai đàn độc lập.
Ưu điểm lớn là không đổ mật. Không vỡ bình nên gần như không bị ruồi tấn công.
Nhược điểm là khó kiểm soát. Có lúc ong chỉ dùng hộp làm hành lang, không chịu xây gì bên trong.
Mồi hộp bằng sáp cũ. Đặt sẵn một ít sáp, nhựa cây hoặc vài bình phấn kín vào hộp giúp đàn bắt đầu nhanh hơn.
Che nắng cho cả khúc gỗ và hộp. Hộp nối thường bị nắng chiếu trực tiếp vì đặt ở vị trí phụ.
Kiểm tra ống nối. Ống nối phải kín, không hở khe để kiến bò theo.
Câu hỏi thường gặp
Chuyển đàn ong dú mùa nào tốt nhất?
Mùa khô ấm, nhiều hoa là lúc đàn phục hồi nhanh nhất. Tránh mùa mưa dầm và những đợt rét, vì trứng dễ lạnh và ong không ra ngoài kiếm ăn được.
Không tìm thấy ong chúa thì đàn có sống không?
Có thể, nếu trong chùm trứng mang sang có ô chúa hoặc có chúa tơ đi theo. Theo dõi vài tuần, nếu ong vẫn mang phấn về đều đặn và cửa tổ đông dần thì đàn đã có chúa.
Vì sao ong bu ngoài hộp mà không chịu vào?
Thường do hộp có mùi lạ, chúa không ở trong hộp, hoặc hộp quá nóng. Kiểm tra mùi, che nắng, và xem chúa có đang ở lại trong khúc gỗ hay không.
Mật lấy khi bổ khúc gỗ có dùng được không?
Dùng trong nhà được nếu lọc sạch và để trong ngăn mát. Loại mật này lẫn phấn và cặn nên không ổn định, không nên đóng chai bán.
Tổ ong dú trong vách nhà có chuyển được không?
Được, bằng cách nối hộp vào cửa tổ như với khúc gỗ. Phá vách để lấy tổ vừa hại nhà vừa dễ mất đàn.
Bao lâu thì đàn mới chuyển ổn định?
Thường vài tuần đầu là giai đoạn nguy hiểm nhất. Nếu đàn qua được khoảng một đến hai tháng, đã xây lại ống cửa và bình phấn mới, khả năng sống tiếp khá cao.
