Che phủ đất bằng rơm, lá khô, cỏ cắt giúp đất giữ ẩm lâu hơn, mặt đất mát hơn giữa trưa, cỏ dại khó mọc, và nuôi giun cùng vi sinh vật ngay dưới lớp phủ. Lớp phủ phải đủ dày để che kín đất, chừa một vòng trống quanh cổ rễ, và phủ khi đất còn ẩm.
Nghe đơn giản, nhưng phủ sai cũng gây chuyện: thối cổ rễ, chuột làm tổ, sên ốc bùng phát, cây non vàng lá vì thiếu đạm tạm thời. Bài này nói về chuyện phủ bao nhiêu, phủ khi nào và phủ bằng gì.
Đất trần mất những gì mà đất phủ giữ lại được?
Hãy thử đặt tay lên mặt đất trống giữa trưa nắng tháng tư ở miền Trung, rồi đặt tay dưới một lớp rơm dày ngay bên cạnh. Khác biệt cảm nhận được ngay. Mặt đất trần nóng rát, còn dưới lớp phủ vẫn mát và ẩm. Rễ tơ của phần lớn cây trồng nằm ở lớp đất mặt, chính là nơi chịu nhiệt nhiều nhất.
Đất trần bốc hơi nước nhanh, mỗi trận nắng lấy đi phần ẩm mà người trồng vừa tưới. Hạt mưa rơi trực tiếp làm vỡ cấu trúc đất, bịt kín lỗ rỗng, rồi nắng lên đất đóng váng cứng. Nước tưới lần sau lại chảy tràn thay vì thấm.
Lớp phủ đỡ hạt mưa, che nắng, và từ từ mục ra thành thức ăn cho giun, nấm, vi khuẩn. Giun kéo vụn hữu cơ xuống sâu, tạo đường hầm cho nước và rễ. Sau một vài mùa phủ liên tục, người làm vườn thường thấy đất dưới lớp phủ tơi hơn, sẫm màu hơn.
Đây là lý do nhiều mô hình tái sinh đất coi việc không để đất trần là nguyên tắc số một. Đất trong tự nhiên hầu như không bao giờ trần, rừng có lá rụng, đồng cỏ có thân cỏ chết. Người làm vườn chỉ đang bắt chước điều đó.
Phủ dày bao nhiêu và phủ khi nào?
Dày đủ để không thấy đất. Với rơm, lá khô, lớp phủ dày cỡ vài đốt ngón tay là mức nhiều người dùng cho luống rau.
Cây lâu năm phủ dày hơn. Gốc cây ăn trái có thể phủ dày hơn luống rau vì cây lớn, ít sợ ẩm cổ rễ.
Chừa vòng trống quanh cổ rễ. Để một vòng nhỏ không phủ sát thân, tránh ẩm đọng gây thối.
Phủ khi đất còn ẩm. Phủ sau trận mưa hoặc sau khi tưới đẫm; phủ lên đất khô thì lớp phủ giữ luôn cái khô.
Phủ trước mùa khô. Cuối mùa mưa là thời điểm tốt nhất để phủ dày chuẩn bị cho mùa khô.
Phủ mỏng hơn mùa mưa dầm. Đất ẩm kéo dài thì phủ dày dễ úng và sinh sên ốc.
Gieo hạt thì chờ cây mọc rồi phủ. Hạt nhỏ như cà rốt, rau cải không đội lên được lớp rơm dày.
Cây con thì phủ ngay khi trồng. Cây con từ bầu trồng xuống rồi phủ quanh là giảm sốc nắng tốt.
Bổ sung khi lớp phủ mỏng đi. Lớp phủ mục dần, thường phải thêm vài lần mỗi năm.
Không cần vùi lớp phủ cũ. Để lớp cũ mục tại chỗ, phủ lớp mới lên trên.
Đo bằng tay. Thọc tay xuống dưới lớp phủ vào sáng sớm, thấy đất ẩm mát là đang hiệu quả.
Rơm, lá, cỏ hay vỏ trấu: mỗi thứ một tính
Rơm là vật liệu phủ phổ biến nhất ở vùng lúa. Rơm nhẹ, xốp, giữ ẩm tốt, phân huỷ tốc độ vừa. Rơm còn hạt lúa có thể làm lúa mọc lên trong luống, không hại gì nhiều nhưng tốn công nhổ. Rơm đã phun thuốc diệt cỏ trên ruộng trước khi gặt thì nên hỏi rõ, vì một số hoạt chất tồn lưu có thể ảnh hưởng tới rau.
Lá cây khô từ vườn nhà là nguồn miễn phí. Lá mỏng như lá tre, lá xoài vụn mục nhanh. Lá dày như lá bàng mục chậm. Lá cây bị bệnh nấm nặng không nên dùng phủ cho cùng loại cây đó.
Cỏ cắt tươi mục rất nhanh và nhả đạm, nhưng phủ dày lúc tươi dễ bị nóng và thối nhớt. Phơi héo một hai ngày rồi phủ. Cỏ đã ra hạt thì phủ vào là gieo cỏ cho chính mình.
Vỏ trấu, xơ dừa, mùn cưa giữ ẩm tốt nhưng rất nghèo đạm, khi phân huỷ vi sinh vật lấy đạm từ đất. Phủ mỏng thì không đáng kể, phủ dày trên luống rau non có thể làm cây vàng lá tạm thời. Trộn thêm phân chuồng hoai hoặc rải chút lá họ đậu bên dưới là cách cân lại.
Lỗi phủ đất hay gặp
Phủ sát gốc. Cổ rễ ẩm liên tục dễ thối, nhất là cây ăn trái như cam, sầu riêng.
Phủ lên đất khô nứt. Lớp phủ giữ nguyên tình trạng khô; phải tưới đẫm trước.
Phủ dày khi mưa dầm. Sên ốc sinh sôi, luống úng, rau non bị cắn trụi.
Dùng nilon làm lớp phủ lâu dài. Nilon giữ ẩm tốt nhưng không nuôi đất, thành rác vụn sau vài vụ.
Phủ cỏ đã có hạt. Gieo thêm cỏ dại vào vườn.
Để đống phủ thành tổ chuột. Rơm dày quanh gốc cây non mùa khô là chỗ ưa thích của chuột, chúng gặm vỏ gốc.
Đốt lớp phủ để dọn. Mất chất hữu cơ, giết giun và vi sinh vật vừa gây dựng.
Chỉ phủ một lần. Lớp phủ mục đi là đất lại trần; phải bổ sung theo mùa.
Dùng rơm từ ruộng vừa phun thuốc. Một số thuốc diệt cỏ tồn lưu có thể ảnh hưởng rau nhạy cảm; hỏi rõ trước khi xin rơm.
Phủ vật liệu tươi quá dày. Cỏ, lá tươi nén chặt lên men nóng, bốc mùi, thiếu khí.
Không để ý mối. Lớp phủ gỗ vụn, mùn cưa ở vùng nhiều mối có thể thu hút mối tới gần gốc cây.
Lớp phủ cho từng loại cây
Rau ăn lá. Rơm vụn, cỏ khô mỏng; lá không dính đất, giảm bệnh do nước bắn.
Cà chua, ớt, cà tím. Phủ dày khi cây đã lớn, giữ ẩm đều giảm nứt quả.
Dưa, bí. Lớp rơm dưới quả giúp quả không chạm đất ẩm, ít thối.
Cây ăn trái mới trồng. Phủ vòng rộng quanh gốc, chừa cổ rễ, giảm cạnh tranh cỏ những năm đầu.
Cây ăn trái lâu năm. Phủ theo vòng dưới mép tán, nơi rễ hút tập trung.
Cà phê, hồ tiêu. Vỏ cà phê ủ hoai, lá cây che làm lớp phủ tại chỗ.
Thanh long. Rơm hoặc cỏ khô quanh trụ giữ ẩm vùng cát khô.
Hành, tỏi. Rơm vụn mỏng; phủ dày quá củ khó khô khi thu.
Cây con trong bầu. Rắc lớp trấu mỏng giữ ẩm mặt bầu.
Luống gieo hạt. Phủ lá chuối hoặc bao tải ẩm tới khi hạt nảy mầm rồi bỏ ra ngay.
Lối đi. Vỏ cây, cành băm nhỏ bền hơn rơm cho lối đi.
Câu hỏi thường gặp
Phủ rơm có làm đất thiếu đạm không?
Rơm nghèo đạm nên khi mục có thể giữ tạm một phần đạm ở lớp mặt, nhưng phần lớn chỉ xảy ra sát bề mặt. Nếu cây non vàng lá, bổ sung một ít phân chuồng hoai hoặc lá họ đậu dưới lớp rơm.
Lớp phủ có làm tăng sâu bệnh không?
Một số loài như sên, ốc, dế có thể tăng khi lớp phủ dày và ẩm. Bù lại, lớp phủ cũng là nơi ở của nhện, bọ chân chạy và các thiên địch khác.
Cây rau ăn lá có nên phủ không?
Nên, lớp phủ giúp lá sạch hơn vì đất không bắn lên khi tưới và mưa. Chỉ cần chờ cây đủ lớn rồi mới phủ quanh.
Có thể phủ bằng giấy báo, bìa carton không?
Bìa carton trơn không in màu dùng làm lớp dưới để chặn cỏ khá hiệu quả, phủ rơm hay lá lên trên. Tránh giấy bóng, giấy in màu nhiều.
Dùng lớp phủ bao lâu thì thấy đất thay đổi?
Độ ẩm và nhiệt độ thay đổi ngay từ ngày đầu. Cấu trúc đất và lượng giun thường cần một vài mùa phủ liên tục mới thấy rõ.
