Làm rau không cày xới là giữ luống cố định, không bước lên luống, không lật đất mỗi vụ, mà bổ sung phân hữu cơ hoai và lớp phủ lên bề mặt. Đất giữ nguyên các đường hầm của giun và rễ cũ, nấm có ích không bị cắt đứt, và sau giai đoạn chuyển đổi, công làm đất giảm đáng kể.
Người trồng rau quen cuốc lật, băm nhỏ đất trước mỗi vụ vì thấy đất tơi thì dễ gieo. Nhưng cái tơi đó chỉ kéo dài tới trận mưa đầu tiên. Bài này nói rõ cái được, cái khó và cách chuyển sang cho đỡ hụt hẫng.
Vì sao cày xới nhiều lại làm đất chai?
Đất khoẻ không phải là đất vụn mịn như bột, mà là đất có cấu trúc hạt: những viên đất nhỏ được dính lại bởi chất hữu cơ, sợi nấm, chất nhầy của vi khuẩn và rễ. Giữa các viên là khe hở cho nước và không khí đi qua. Cấu trúc này mất nhiều tháng, nhiều năm để hình thành.
Mỗi lần cuốc lật và băm nhỏ, những viên đất bị phá vỡ. Đất tơi ngay lúc đó, nhưng là tơi rời rạc. Trận mưa lớn làm các hạt mịn lắng xuống, bịt khe hở, rồi nắng lên thì đóng váng. Lặp lại nhiều năm, lớp đất ngay dưới tầm cày bị nén chặt thành tầng đế cày mà rễ khó xuyên qua.
Cày lật cũng đưa chất hữu cơ tiếp xúc nhiều với không khí, vi sinh vật phân giải nhanh hơn. Đất có vẻ được bón mà chất hữu cơ vẫn giảm dần qua các năm. Hạt cỏ nằm sâu cũng được đưa lên mặt để nảy mầm.
Không cày không có nghĩa là không bao giờ đụng đất. Người làm rau không cày vẫn xới nhẹ mặt luống để gieo, vẫn nhổ cây, vẫn đào hốc trồng. Chỉ là không lật toàn bộ luống mỗi vụ.
Chuyển một mảnh vườn sang không cày
Làm lần cày cuối nếu đất quá chai. Đất đã nén cứng thì nên xới sâu một lần cuối, trộn phân hữu cơ, rồi từ đó không cày nữa.
Định hình luống cố định. Chia luống vừa tầm với hai tay từ hai bên, lối đi cố định giữa các luống.
Không bao giờ bước lên luống. Đây là quy tắc quan trọng nhất; bước lên là nén đất.
Phủ phân hữu cơ lên mặt. Rải một lớp phân chuồng hoai hoặc phân ủ lên mặt luống, không trộn.
Chặn cỏ bằng lớp che. Nơi nhiều cỏ, phủ bìa carton rồi phân ủ lên trên, cỏ dưới bị chặn ánh sáng và mục.
Gieo trồng thẳng vào lớp phân. Cây con trồng bằng xẻng nhỏ, hạt gieo nông trên mặt luống.
Để rễ cây cũ lại trong đất. Cắt cây sát mặt đất khi thu hoạch, rễ mục tạo đường cho rễ vụ sau.
Trồng nối vụ nhanh. Luống ít khi trống; vụ này vừa thu thì vụ sau đã có cây con sẵn.
Phủ lối đi. Lối đi phủ rơm, trấu hoặc vỏ cây để giảm cỏ và bùn.
Bổ sung phân ủ mỗi vụ hoặc mỗi năm. Lượng tuỳ đất, quan sát cây và độ tơi.
Kiên nhẫn năm đầu. Đất cần thời gian để giun và nấm quay lại.
Những khó khăn thật mà người mới gặp
Khó khăn đầu tiên là cỏ. Khi không cày, hạt cỏ trong đất không bị đảo lên, nhưng cỏ lâu năm có thân ngầm như cỏ tranh, cỏ gấu sẽ không chết nếu chỉ phủ. Với loại cỏ này, phải đào bỏ thân ngầm một lần cho kỹ trước khi bắt đầu, hoặc phủ che kín ánh sáng trong thời gian dài.
Khó khăn thứ hai là nguồn phân hữu cơ. Luống không cày dựa vào lớp phủ phân ủ trên mặt, và lượng cần năm đầu khá nhiều. Nhà không có chăn nuôi hay không ủ phân sẽ thấy khó duy trì. Đây là lý do không cày thường đi cùng với ủ phân và trùn quế trong cùng một vườn.
Khó khăn thứ ba là sên ốc và chuột ở những vùng ẩm, vì luống luôn được phủ. Miền Bắc mùa xuân ẩm hoặc miền Tây mùa mưa có thể phải phủ mỏng hơn và bắt sên thủ công.
Khó khăn cuối cùng là tâm lý. Nhìn luống không cày không được đẹp phẳng phiu như luống vừa băm, hàng xóm có khi chê lười. Nhưng người đã làm vài năm thường nói đất luống cố định mềm tới mức có thể thọc tay xuống, điều mà luống cày mỗi vụ không có được.
Khi nào không cày không hợp?
Đất sét nặng bị úng. Cần làm luống cao, có khi phải cải tạo cấu trúc trước, không cày ngay chưa chắc giải quyết.
Cây lấy củ lớn. Khoai lang, khoai mì, củ đậu khi thu hoạch vẫn phải đào đất; chỉ nên đào cục bộ.
Diện tích rộng làm máy. Không cày ở quy mô lớn cần máy gieo chuyên dùng và cách quản lý cỏ khác.
Vùng cỏ thân ngầm dày đặc. Phải xử lý cỏ trước, không cày sẽ không tự diệt được cỏ tranh.
Không có nguồn phủ. Không có phân ủ và vật liệu phủ, luống không cày sẽ trần và cỏ mọc kín.
Ruộng lúa nước. Làm đất ruộng lúa là câu chuyện khác, có các kỹ thuật làm đất tối thiểu riêng.
Đất bị ô nhiễm. Nơi đất có dấu hiệu ô nhiễm cần xét nghiệm trước, không phải vấn đề cày hay không cày.
Luống quá rộng. Không với tới giữa luống thì kiểu gì cũng phải bước lên.
Người làm không có thời gian đầu tư ban đầu. Giai đoạn chuyển cần công phủ, đào cỏ nhiều hơn.
Luống bị ngập định kỳ. Phân ủ trên mặt bị cuốn trôi mỗi lần ngập.
Muốn kết quả ngay vụ đầu. Có thể vụ đầu không hơn cách cũ; lợi ích đến dần.
Lịch một năm của luống không cày
Cuối mùa mưa. Rải phân ủ dày lên mặt luống, phủ rơm, chuẩn bị cho vụ rau mùa khô.
Đầu mùa khô. Trồng cây con thẳng vào lớp phân, tưới đẫm, phủ quanh gốc.
Giữa mùa khô. Bổ sung lớp phủ khi thấy mỏng; tưới gốc, không tưới tràn.
Thu hoạch. Cắt sát gốc, để rễ lại; trồng ngay cây vụ sau vào khoảng trống.
Cuối mùa khô. Gieo cây phân xanh ở luống sắp nghỉ, như đậu các loại.
Đầu mùa mưa. Cắt cây phân xanh trước khi ra hạt, để nằm lại làm lớp phủ.
Giữa mùa mưa. Phủ mỏng hơn, bắt sên ốc, kiểm tra thoát nước lối đi.
Luống trống ngắn ngày. Phủ bìa carton hoặc lá để không trần đất.
Mỗi năm một lần. Kiểm tra độ tơi bằng cách thọc tay, đếm giun ở vài điểm.
Ghi lại vụ trồng từng luống. Luân canh họ cây giữa các vụ để giảm sâu bệnh.
Điều chỉnh theo vùng. Miền Bắc có mùa đông lạnh, lịch sẽ khác miền Nam; nguyên tắc vẫn là không để đất trần.
Câu hỏi thường gặp
Không cày thì gieo hạt nhỏ như rau cải thế nào?
Rải một lớp phân ủ mịn hoặc đất bột mỏng trên mặt luống, gieo hạt rồi phủ nhẹ. Khi cây mọc lên thì phủ thêm rơm vụn quanh gốc.
Năng suất rau không cày có thấp hơn không?
Năm đầu có thể tương đương hoặc thấp hơn tuỳ đất. Nhiều người làm lâu năm thấy năng suất ổn định và ít tốn công hơn, nhưng kết quả phụ thuộc lượng phân hữu cơ và cách chăm.
Không cày có cần bón phân hoá học không?
Có thể dùng nếu không theo hữu cơ, rải lên mặt và tưới để tan. Nhiều người làm không cày ưu tiên phân hữu cơ vì mục tiêu là nuôi sinh vật đất.
Luống cố định cao bao nhiêu là vừa?
Tuỳ đất thoát nước tốt hay kém. Đất trũng, mưa nhiều cần luống cao hơn, đất cát thoát nhanh có thể làm luống thấp gần bằng mặt đất.
Có cần xới cho đất thoáng khí không?
Khi giun và rễ cây đã tạo đường hầm, đất tự thoáng. Nếu mặt luống đóng váng, thường là do thiếu lớp phủ chứ không do thiếu cày.
