Trồng cà phê dưới tán cây che bóng giúp cây ít sốc nhiệt, quả chín chậm và đều hơn, đất giữ ẩm tốt hơn và vườn có thêm nguồn thu từ cây che. Đổi lại, nếu che quá dày, cây cà phê ra ít hoa, năng suất giảm và bệnh nấm tăng. Mức che vừa phải và cách tỉa đúng quyết định vườn được hay mất.
Ở Tây Nguyên, nhiều vườn cà phê vối từng phá bỏ cây che để trồng thuần, bón nhiều, tưới nhiều. Những năm gần đây, nắng nóng kéo dài và nước khan hiếm khiến nhiều hộ quay lại trồng cây che, xen sầu riêng, bơ, mắc ca. Nhưng quay lại không có nghĩa là trồng lung tung.
Vì sao cà phê từng được trồng dưới tán?
Cà phê chè có nguồn gốc là cây bụi mọc dưới tán rừng cao nguyên châu Phi, cà phê vối cũng có tổ tiên sống trong rừng. Chúng quen với ánh sáng lọt qua tán, không phải nắng gắt cả ngày. Khi phơi nắng hoàn toàn, cây phải ra hoa nhiều hơn, cần nhiều phân và nước hơn để nuôi trái, và dễ kiệt sau những năm được mùa lớn.
Trồng thuần không che có thể cho năng suất cao hơn trong những năm thuận, nếu đủ phân nước. Đó là lý do nhiều vùng chuyển sang trồng thuần. Nhưng cây làm việc quá sức sẽ có những năm ra ít, cành khô, và vườn cần tái canh sớm.
Cây che giảm nhiệt độ quanh tán cà phê vào những giờ nắng gắt, giảm bốc hơi nước ở lá và mặt đất. Trong mùa khô Tây Nguyên, khác biệt này có thể quyết định cây có chịu được tới đợt tưới tiếp theo hay không. Lá cây che rụng xuống thành lớp phủ, nuôi đất.
Hạt cà phê chín chậm dưới bóng thường có thời gian tích luỹ chất lâu hơn. Nhiều người trồng cà phê chè ở vùng cao để ý thấy quả dưới tán chín đều hơn, và người pha chế đánh giá hương vị khác. Mức độ khác biệt tuỳ giống, vùng, cách chế biến, nên đừng hứa hẹn với người mua khi chưa thử.
Chọn cây che: nên và không nên
Muồng đen. Cây họ đậu, lớn nhanh, chịu tỉa, là cây che truyền thống ở nhiều vườn cà phê cũ.
Keo dậu. Họ đậu, tỉa lấy lá làm phân; tán thấp phải tỉa đều.
Sầu riêng. Cho thu nhập cao nhưng tán rộng và ăn nhiều nước phân; trồng dày quá sẽ lấn cà phê.
Bơ. Tán vừa, hợp vùng cao; rễ nhạy úng nên cần đất thoát nước.
Mắc ca. Tán dày, cần khoảng cách rộng; ở một số vùng khó đậu quả nếu khí hậu không hợp.
Tiêu leo trên cây che. Cây che làm trụ sống cho tiêu là cách xen phổ biến ở Đắk Lắk, Gia Lai.
Cây gỗ bản địa. Một số cây gỗ lớn chậm nhưng bền, cho tán cao thoáng; hỏi khuyến nông địa phương loài hợp đất.
Tránh cây tán quá dày. Cây tán kín không cho nắng lọt sẽ làm cà phê ít hoa.
Tránh cây rễ nông ăn lấn. Cây rễ nông phủ cùng tầng với rễ cà phê sẽ cạnh tranh nước mùa khô.
Tránh cây là ký chủ bệnh chung. Một số cây chia sẻ sâu bệnh với cà phê; hỏi kỹ trước khi trồng số lượng lớn.
Cây chắn gió ở bờ lô. Hàng cây chắn gió giảm rụng hoa rụng quả trong mùa gió.
Che bao nhiêu là vừa?
Không có con số che bóng chung cho mọi vườn. Cà phê chè ở vùng cao mát chịu che nhiều hơn cà phê vối ở vùng thấp nóng. Vùng nhiều mây mù cần che ít hơn vùng nắng gắt. Cách thực tế là đứng dưới tán giữa trưa nắng: thấy mặt đất có những đốm nắng xen bóng, không quá sáng cũng không tối om, thường là mức vừa.
Mức che thay đổi theo mùa. Trước mùa hoa, nhiều người tỉa cây che mạnh để cà phê nhận nhiều nắng, kích thích phân hoá mầm hoa. Vào mùa khô nóng nhất, để tán che dày hơn một chút. Cây che họ đậu như muồng, keo dậu chịu tỉa tốt nên dễ điều chỉnh.
Khi xen cây ăn trái làm cây che, mức che tăng dần theo tuổi cây. Năm đầu gần như không che, năm năm sau có thể đã quá dày. Nhiều hộ không nỡ tỉa sầu riêng vì đó là cây cho tiền, cuối cùng cà phê dưới tán yếu dần. Phải quyết định từ đầu cây nào là cây chính.
Khoảng cách trồng cây che cũng phải tính theo tán trưởng thành. Trồng dày rồi tỉa bớt về sau thường khó làm vì tiếc cây. Trồng thưa rồi bổ sung dễ hơn.
Chuyện thực tế khi chuyển vườn trồng thuần sang có che
Không chuyển một lúc. Trồng cây che theo từng hàng, từng lô, quan sát vài năm rồi mở rộng.
Cây che nhỏ cần được bảo vệ. Cây mới trồng giữa vườn cà phê nắng gắt cũng cần tưới và che gốc.
Năng suất có thể giảm vài năm đầu. Khi cây che và cây xen cạnh tranh nước phân, vườn có thể ra ít đi trước khi ổn định.
Điều chỉnh phân bón. Có cây họ đậu và lá rụng, lượng phân cần có thể khác; theo dõi lá cây và hỏi cán bộ khuyến nông.
Sâu bệnh thay đổi. Một số bệnh nấm tăng khi ẩm hơn, một số sâu giảm khi có nhiều thiên địch hơn.
Công tỉa tăng. Mỗi năm phải có thời gian tỉa cây che, đây là công việc thật, không làm thì hỏng.
Thu hoạch khó hơn một chút. Cây che to cản đường đi, cần chừa lối.
Tưới tiết kiệm hơn. Đất được che và phủ lá bốc hơi ít hơn, nhiều hộ giảm được số lần tưới.
Thu nhập đa dạng hơn. Tiêu, sầu riêng, bơ giúp đỡ lúc cà phê mất giá, nhưng mỗi thứ lại có rủi ro riêng.
Hỏi hàng xóm đã làm. Vài vườn đã xen lâu năm quanh vùng là nguồn tham khảo tốt nhất.
Ghi chép từng lô. So năng suất, công, phân giữa lô có che và không che trong nhiều năm.
Sâu bệnh và cây che: cái lợi, cái rủi
Nhiệt độ ổn định hơn. Tán che làm giảm những đợt nóng đột ngột, cây ít bị stress, ít rụng quả non.
Nhiều chim và thiên địch hơn. Cây che là chỗ đậu cho chim ăn sâu và nơi sống cho kiến, nhện săn mồi.
Một số bệnh nấm tăng. Độ ẩm cao dưới tán dày có thể làm bệnh lá tăng; giữ tán thông thoáng.
Rệp sáp có thể nhiều hơn. Kiến chăm rệp sống tốt trong vườn rậm; kiểm tra chùm quả định kỳ.
Mọt đục quả. Quả chín rụng không nhặt là nơi mọt sinh sôi, vườn rậm càng dễ bỏ sót.
Cây che cũng có sâu bệnh riêng. Theo dõi cả cây che, không chỉ cà phê.
Phun thuốc khó hơn. Tán cao che khuất, phun không đều; nếu phải phun, đọc kỹ nhãn và tuân thủ thời gian cách ly.
Ong thụ phấn nhiều hơn. Vườn nhiều cây hoa quanh năm giữ ong dú, ong mật ở gần.
Tỉa thông thoáng trước mùa mưa. Giảm độ ẩm quanh tán cà phê trong giai đoạn bệnh dễ phát.
Không để cành chết trên cây. Cành khô là nơi trú của mọt và nấm.
Hỏi trạm bảo vệ thực vật khi dịch lạ. Đừng tự đoán rồi phun; chẩn đoán đúng trước.
Câu hỏi thường gặp
Cà phê dưới tán có được giá cao hơn không?
Có những người mua trả thêm cho cà phê trồng dưới tán kèm chứng nhận hoặc có câu chuyện rõ, nhưng không phải thị trường nào cũng vậy. Hỏi trước người mua cụ thể thay vì tự giả định.
Cà phê vối có cần che bóng không?
Cà phê vối chịu nắng tốt hơn cà phê chè và có thể trồng thuần. Tuy vậy, che bóng một phần vẫn giúp giảm sốc nhiệt và tiết kiệm nước ở vùng nắng gắt.
Xen sầu riêng vào vườn cà phê có hại cà phê không?
Nếu mật độ sầu riêng vừa phải và được tỉa, hai cây có thể sống chung. Khi sầu riêng lớn và dày, cà phê dưới tán sẽ yếu, nên cần quyết định trước tỉ lệ và khoảng cách.
Cây che có làm vườn cà phê ẩm và bệnh hơn không?
Nếu che quá dày và không tỉa, độ ẩm tăng và bệnh nấm có thể nhiều hơn. Giữ tán thông thoáng và tỉa trước mùa mưa sẽ hạn chế điều này.
Bao lâu thì cây che bắt đầu có tác dụng?
Cây họ đậu mọc nhanh như muồng có thể cho bóng sau một vài năm. Cây ăn trái hay cây gỗ lâu năm cần lâu hơn, nên giai đoạn đầu có thể dùng cây che tạm như chuối.
