Đất bạc màu, chua sau nhiều năm độc canh và bón phân hoá học có thể phục hồi, nhưng không phải trong một vụ. Các bước chính là đo độ chua rồi bón vôi đúng lượng, tăng chất hữu cơ liên tục bằng phân chuồng, phân ủ, cây phân xanh, che phủ đất để không trần, và điều chỉnh loại phân để không tiếp tục làm chua đất.
Ở các vùng đất xám trên phù sa cổ như Tây Ninh, Bình Dương, hay đất bạc màu trung du phía Bắc, đất vốn đã nghèo từ đầu. Thêm nhiều năm bón urê, lân, kali không kèm hữu cơ, đất chai, chua, bón bao nhiêu cũng như đổ vào cát.
Vì sao đất lại chua và bạc đi?
Đất tự nhiên ở vùng nhiệt đới mưa nhiều vốn có xu hướng chua dần, vì nước mưa rửa trôi các khoáng kiềm như canxi, magie xuống sâu. Canh tác làm quá trình này nhanh hơn: mỗi vụ thu hoạch mang đi một phần khoáng trong sản phẩm, và nếu không trả lại, đất nghèo dần.
Một số loại phân đạm làm chua đất khi chuyển hoá trong đất. Phân chứa đạm dạng amoni, trong đó có urê sau khi chuyển hoá và nhất là amoni sunfat, để lại tính chua sau quá trình vi sinh vật biến đổi. Bón nhiều năm liền mà không bón vôi, không có hữu cơ đệm, độ chua tăng dần.
Chất hữu cơ bị đốt cháy dần khi đất bị cày xới liên tục và để trần dưới nắng. Đất mất hữu cơ thì mất khả năng giữ nước, giữ phân, mất cấu trúc, và mất cả khả năng đệm độ chua. Đất bạc màu nghĩa đen là màu đất nhạt đi vì hữu cơ đã hết.
Khi đất chua, một số chất như nhôm hoà tan nhiều hơn và gây độc cho rễ, lân bị giữ chặt không tiêu, vi sinh vật có ích hoạt động kém. Cây còi, rễ ngắn, lá vàng, và người trồng thường phản ứng bằng cách bón thêm phân, làm vòng lặp tệ hơn.
Bước một: đo và bón vôi đúng
Đo độ chua trước. Dùng bộ thử, bút đo hoặc gửi mẫu xét nghiệm; đừng bón vôi theo cảm giác.
Lấy mẫu nhiều điểm. Một điểm không đại diện; lấy nhiều chỗ trong ruộng, trộn đều.
Hỏi lượng vôi phù hợp. Lượng vôi phụ thuộc độ chua, loại đất, loại vôi; hỏi cán bộ khuyến nông hoặc nơi xét nghiệm.
Chọn loại vôi. Vôi bột nông nghiệp, đá vôi nghiền, dolomite có thêm magie; vôi sống tác dụng nhanh nhưng nóng, dễ cháy tay và cháy rễ.
Bón trước khi trồng. Rải vôi và trộn vào đất trước vụ trồng một thời gian để vôi kịp phản ứng.
Không bón vôi cùng lúc với phân đạm amoni. Vôi làm đạm amoni bay hơi mất; bón cách nhau.
Không trộn vôi với phân chuồng tươi. Mất đạm và sinh nhiệt; bón tách thời điểm.
Chia nhiều lần nếu đất rất chua. Bón một lượng lớn một lần có thể gây mất cân bằng; chia qua các vụ.
Mang bảo hộ. Kính, khẩu trang, găng tay khi rải vôi, nhất là ngày gió.
Đo lại sau một hai vụ. Xem độ chua đã thay đổi ra sao rồi điều chỉnh.
Không bón vôi quá tay. Đất quá kiềm cũng gây thiếu vi lượng; mục tiêu là vừa, không phải càng nhiều càng tốt.
Bước hai: đưa chất hữu cơ trở lại
Vôi chỉ sửa độ chua, chất hữu cơ mới là thứ làm đất sống lại. Phân chuồng hoai, phân ủ, phân trùn quế, bã bùn mía đã ủ, vỏ cà phê ủ đều là nguồn tốt. Quan trọng không phải một lần bón thật nhiều, mà là bón đều đặn mỗi vụ, mỗi năm.
Ở đất cát nghèo, chất hữu cơ phân huỷ nhanh vì đất thoáng và nóng. Vì vậy phải kết hợp với che phủ để giảm nhiệt độ mặt đất và giảm tốc độ đốt cháy hữu cơ. Than sinh học đã nạp phân là một cách thêm phần carbon bền.
Cây phân xanh là nguồn hữu cơ tại chỗ rẻ nhất. Gieo điền thanh, đậu các loại, muồng vào mùa ruộng nghỉ, cắt khi ra hoa và để lại trên mặt hoặc vùi nông. Rễ cây phân xanh còn làm tơi tầng đất dưới.
Rơm rạ, thân ngô, lá mía sau thu hoạch nên trả lại ruộng thay vì đốt. Ủ nhanh với chế phẩm vi sinh hoặc để làm lớp phủ đều giúp. Đốt rơm là đốt đi nguồn hữu cơ và kali ngay trên đồng ruộng của mình.
Bước ba: đổi cách bón và cách canh tác
Giảm lượng phân làm chua. Hỏi cán bộ khuyến nông về dạng đạm ít làm chua phù hợp cây trồng.
Chia nhỏ lượng bón. Bón ít mà nhiều lần giảm rửa trôi, giảm sốc cho đất.
Bón cân đối. Đất nghèo thường thiếu cả kali, lân, trung vi lượng, không chỉ đạm.
Luân canh với cây họ đậu. Xen một vụ đậu giữa các vụ lúa, ngô giúp đất nghỉ và thêm đạm sinh học.
Không để đất trần mùa mưa. Mưa trên đất trần rửa trôi khoáng và hữu cơ nhanh nhất.
Hạn chế cày sâu lật đất. Làm đất tối thiểu giữ hữu cơ ở lớp mặt.
Không đốt đồng. Giữ lại rơm rạ, thân lá.
Tưới hợp lý. Tưới tràn quá nhiều trên đất cát làm trôi phân xuống sâu.
Trồng cây chịu chua trong giai đoạn đầu. Khoai mì, dứa, chè chịu chua tốt hơn rau màu nhạy cảm.
Hỏi cán bộ khuyến nông. Họ thường biết rõ loại đất trong vùng và kinh nghiệm cải tạo đã thử.
Không kỳ vọng thần dược. Không có chế phẩm nào phục hồi đất trong một vụ; cẩn thận quảng cáo quá mức.
Mốc thời gian thực tế
Vụ đầu tiên. Độ chua bắt đầu giảm nếu bón vôi đúng; cây có thể xanh hơn nhưng năng suất chưa chắc tăng nhiều.
Năm đầu. Mặt đất tơi hơn ở chỗ được phủ và bón hữu cơ; bắt đầu thấy giun ở vài nơi.
Năm thứ hai. Giữ ẩm tốt hơn, cây ít héo trong đợt nắng; lượng phân cần có thể bắt đầu giảm.
Năm thứ ba. Đất sẫm màu hơn ở lớp mặt, cấu trúc hạt rõ hơn khi bóp đất.
Sau vài năm. Hữu cơ tăng thật sự cần nhiều năm liên tục, nhất là đất cát nóng.
Không đều khắp ruộng. Chỗ trũng, chỗ gò phục hồi khác nhau; theo dõi từng khu.
Có thể lùi lại. Một hai năm bỏ phủ, đốt rơm là mất nhiều công sức trước đó.
Ghi chép. Ghi lượng vôi, phân hữu cơ, kết quả đo mỗi năm.
So với ruộng bên cạnh. Ruộng hàng xóm canh tác cũ là mốc so sánh tự nhiên.
Kiên nhẫn là chi phí thật. Thời gian chờ là một khoản đầu tư; tính trước để không bỏ giữa chừng.
Chia sẻ kết quả. Kết quả thật của một ruộng thuyết phục hàng xóm hơn mọi buổi tập huấn.
Câu hỏi thường gặp
Bón vôi bao lâu thì trồng được?
Tuỳ loại vôi và độ ẩm đất, thường nên bón trước khi trồng một khoảng thời gian để vôi phản ứng. Vôi sống tác dụng nhanh nhưng nóng, cần chờ và tưới trước khi trồng.
Phân hữu cơ vi sinh có thay được phân chuồng không?
Phân hữu cơ vi sinh đóng bao thường có lượng hữu cơ thấp hơn so với lượng phân chuồng cần để cải tạo đất. Nó bổ sung tốt, nhưng khó thay hoàn toàn nguồn hữu cơ khối lượng lớn.
Làm sao biết đất đang chua?
Cây còi, lá vàng dù bón đủ, rêu và một số cỏ ưa chua mọc nhiều là gợi ý. Cách chắc chắn là đo độ chua bằng bộ thử hoặc xét nghiệm.
Đất bạc màu có trồng rau hữu cơ được không?
Được, nhưng cần đầu tư hữu cơ nhiều trong vài năm đầu và chọn cây phù hợp. Nhiều mô hình rau hữu cơ bắt đầu trên đất nghèo và cải tạo dần.
Tro bếp có dùng thay vôi được không?
Tro có tính kiềm và kali, dùng lượng nhỏ giúp giảm chua phần nào. Nhưng lượng tro nhà có thường ít, không thay được vôi khi cải tạo diện tích lớn.
