Giá thành một sản phẩm nông trại gồm chi phí vật tư như giống, phân, thức ăn, công lao động kể cả công của chính chủ trại và người nhà, khấu hao nhà lưới, máy bơm, chuồng trại, tiền thuê đất, chi phí bán hàng như bao bì, vận chuyển, và phần hao hụt từ lúc thu hoạch tới lúc bán. Nhiều trang trại nghĩ mình có lãi vì chỉ cộng tiền vật tư, trong khi công sức cả nhà bỏ ra không được tính.
Không biết giá thành thì không biết nên bán bao nhiêu, không biết sản phẩm nào đang nuôi trang trại và sản phẩm nào đang ăn mòn nó. Bài này không đưa ra con số, vì con số phải là của chính trang trại mình.
Vì sao nhiều nông trại không biết mình lời hay lỗ?
Tiền trong nhà và tiền trang trại thường chung một túi. Bán được đợt rau là mua gạo, đóng học phí, rồi mua phân. Cuối năm nhìn lại không biết trang trại đã mang về bao nhiêu, tiêu tốn bao nhiêu.
Công của mình và người nhà không được tính. Hai vợ chồng làm vườn từ sáng tới tối, con cái phụ cuối tuần, không ai trả lương, nên trong đầu coi như miễn phí. Nhưng nếu phải thuê người làm những việc đó, chi phí là rất lớn. Không tính công mình là tự trả lương cho mình bằng không.
Chi phí đầu tư lớn như nhà lưới, hệ thống tưới, máy bơm được trả một lần rồi quên. Nhưng chúng hao mòn, vài năm phải thay. Nếu không chia chi phí đó vào từng năm, trang trại tưởng lãi trong những năm giữa rồi bất ngờ thiếu tiền khi phải làm lại.
Hao hụt cũng bị bỏ qua: rau héo không bán được, trứng vỡ, trái dập, hàng khách trả lại. Phần này có thể chiếm không ít so với sản lượng thu hoạch.
Các khoản cần cộng vào
Giống, cây con, con giống. Tính cả phần hao hụt khi ươm.
Phân bón, thức ăn, chế phẩm. Kể cả phân tự làm: tính công và nguyên liệu mua thêm.
Nước, điện, nhiên liệu. Máy bơm, đèn, máy sấy, xe chở hàng.
Công lao động thuê. Ghi rõ ngày công và tiền trả.
Công lao động gia đình. Ước tính số giờ và gán một mức công hợp lý như thuê người ngoài.
Thuê đất hoặc chi phí cơ hội của đất. Đất nhà mình cũng có giá trị nếu cho thuê.
Khấu hao. Nhà lưới, hệ thống tưới, máy móc chia cho số năm dùng dự kiến.
Sửa chữa, bảo trì. Thay lưới, sửa bơm, vá bạt.
Bao bì, nhãn. Túi, hộp, tem, in ấn.
Vận chuyển, giao hàng. Xăng xe, phí gửi, thời gian đi giao.
Phí chứng nhận, xét nghiệm. Chia cho sản lượng bán trong năm.
Lãi vay. Nếu vay vốn, tiền lãi là chi phí thật.
Chia chi phí chung cho nhiều sản phẩm
Chi phí riêng. Giống, phân dùng riêng cho một loại cây thì tính thẳng vào loại đó.
Chi phí chung. Tiền thuê đất, điện, công quản lý dùng cho cả trại.
Chia theo diện tích. Cách đơn giản cho tiền đất, nước tưới.
Chia theo công lao động. Sản phẩm tốn nhiều công hơn gánh nhiều chi phí quản lý hơn.
Chia theo doanh thu. Một số người chia chi phí bán hàng theo tỉ lệ doanh thu.
Chọn một cách và giữ nhất quán. Để so sánh được giữa các năm.
Không cần chính xác tuyệt đối. Ước tính hợp lý tốt hơn không tính.
Tách chăn nuôi và trồng trọt. Phân chuồng chuyển sang vườn có thể tính như một khoản trao đổi nội bộ.
Tính theo đơn vị bán. Cuối cùng chia ra giá thành mỗi ký, mỗi bó, mỗi hộp.
So với giá bán. Sản phẩm nào giá bán dưới giá thành cần xem lại.
Xem lại mỗi mùa. Chi phí thay đổi, giá thành cũng thay đổi.
Dùng con số để quyết định
Khi đã có giá thành từng sản phẩm, những câu hỏi trước đây chỉ trả lời bằng cảm giác bắt đầu có câu trả lời rõ hơn. Sản phẩm nào đang lãi, sản phẩm nào hoà vốn, sản phẩm nào lỗ nhưng vẫn giữ vì giúp giữ khách hay vì dùng phụ phẩm của sản phẩm khác.
Giá bán không chỉ là giá thành cộng một phần lãi. Nó còn phụ thuộc giá thị trường, giá trị mà khách thấy, và chi phí cơ hội. Nhưng biết giá thành là biết mức sàn: bán dưới mức đó là đang trả tiền cho khách để họ lấy hàng của mình.
Con số cũng cho thấy chỗ cần cải thiện. Hao hụt cao thì xem lại khâu thu hoạch, bảo quản. Công lao động quá lớn thì xem có việc nào làm gọn hơn được không. Chi phí giao hàng lớn thì gom đơn, giao theo lịch.
Quan trọng hơn cả, con số giúp cả nhà nói chuyện với nhau về trang trại một cách bình tĩnh. Thay vì cãi nhau vì cảm giác làm hoài không dư, cả nhà nhìn vào cùng một bảng và cùng quyết định.
Bắt đầu ghi chép từ hôm nay
Một cuốn sổ chi. Ghi mọi khoản chi cho trang trại, kể cả nhỏ.
Một cuốn sổ thu. Ghi mọi lần bán, lượng và tiền.
Ghi giờ công. Mỗi tối ghi hôm nay làm mấy giờ, việc gì.
Tách tiền trang trại. Một tài khoản hoặc một hộp tiền riêng.
Chụp ảnh hoá đơn. Lưu trong điện thoại theo tháng.
Bảng tính đơn giản. Nếu quen máy tính, một bảng tính với vài cột là đủ.
Tổng kết hằng tháng. Mười lăm phút cuối tháng cộng lại.
Tổng kết cuối mùa. Tính giá thành từng sản phẩm chính.
So sánh qua các năm. Xu hướng quan trọng hơn con số một năm.
Hỏi hỗ trợ. Hợp tác xã, khuyến nông có lớp tập huấn ghi chép kinh tế nông hộ.
Không chờ hoàn hảo. Ghi chép chưa đầy đủ vẫn tốt hơn không ghi.
Câu hỏi thường gặp
Công lao động gia đình nên tính bao nhiêu?
Cách thường dùng là lấy mức công thuê người làm việc tương tự ở địa phương. Không cần chính xác, quan trọng là có tính để thấy bức tranh thật.
Khấu hao nhà lưới tính thế nào?
Lấy chi phí làm nhà lưới chia cho số năm dự kiến sử dụng trước khi phải thay lưới, khung. Phần đó được cộng vào chi phí mỗi năm.
Sản phẩm lỗ có nên bỏ ngay không?
Chưa chắc, nếu sản phẩm đó giúp giữ khách, dùng phụ phẩm hoặc bổ trợ sản phẩm khác. Xem xét cả hệ thống trước khi quyết định.
Có mẫu sổ ghi chép kinh tế nông hộ không?
Nhiều chương trình khuyến nông, hợp tác xã có mẫu sổ đơn giản. Hỏi cán bộ khuyến nông xã hoặc hội nông dân.
Giá thành tính xong có nên công khai với khách không?
Không bắt buộc, nhưng chia sẻ một phần như công lao động, chi phí chứng nhận giúp khách hiểu vì sao giá như vậy. Nhiều khách quý trọng sự minh bạch này.
