Rau rừng như rau sắng, bò khai, rau dớn có thể trồng trong vườn nếu tái tạo gần đúng điều kiện rừng nơi chúng vốn mọc: bóng râm một phần, đất tơi nhiều mùn, ẩm mà không úng. Giống nên lấy từ hạt, hom hoặc cây con vườn ươm, không đào cây ngoài rừng. Và phải chấp nhận nhiều loài lớn chậm, vài năm mới cho thu đều.
Rau rừng ngày càng hiếm vì bị hái tận gốc, trong khi người mua ở thành phố lại tìm nhiều hơn. Trồng trong vườn vừa giảm áp lực lên rừng, vừa tạo nguồn thu cho những vùng có tên tuổi gắn với loại rau ấy.
Vì sao rau rừng khó trồng hơn rau vườn?
Rau vườn quen thuộc như cải, muống, mồng tơi đã được con người chọn lọc hàng trăm năm để lớn nhanh, chịu nắng, ăn phân khoẻ. Rau rừng thì chưa. Chúng vẫn giữ thói quen của cây rừng: lớn chậm, cần bóng, cần đất mùn và nấm rễ cộng sinh, nhạy với thay đổi đột ngột.
Rau sắng là cây thân gỗ, người ta ăn ngọn non. Cây mọc hoang ở vùng núi đá vôi, nổi tiếng ở vùng Hương Sơn thuộc Mỹ Đức. Cây con lớn rất chậm, nên người trồng phải kiên nhẫn nhiều năm trước khi hái được nhiều. Bò khai là dây leo rừng ở các tỉnh miền núi phía Bắc, cần giàn hoặc cây tựa. Rau dớn là một loài dương xỉ ưa ẩm, mọc ven suối.
Mỗi loài có nhu cầu riêng, nên không có công thức chung. Nguyên tắc chung là quan sát chúng mọc ở đâu ngoài tự nhiên: dưới tán gì, đất gì, gần nước hay trên sườn đá, rồi làm gần giống vậy trong vườn.
Một số rau rừng khi trồng trong vườn, bón nhiều phân, tưới nhiều, cây lớn nhanh hơn nhưng người ăn thấy vị nhạt đi. Vị đậm của rau rừng một phần đến từ việc cây phải chống chịu điều kiện khó. Cân bằng giữa năng suất và hương vị là bài toán của người trồng.
Tạo điều kiện giống rừng trong vườn
Bóng râm một phần. Trồng dưới tán cây ăn trái thưa, hoặc dùng lưới che ở giai đoạn cây con.
Đất nhiều mùn. Trộn lá mục, phân ủ, đất mặt dưới gốc tre hay gốc cây lâu năm vào hố trồng.
Thoát nước tốt. Nhiều loài rừng không chịu úng; làm luống cao hoặc trồng trên đất dốc nhẹ.
Giữ ẩm bằng lớp phủ. Lá khô phủ dày, không để đất trần.
Hạn chế phân hoá học. Bón nhiều đạm làm cây vống, vị nhạt, dễ sâu.
Giàn cho dây leo. Bò khai, rau dền leo cần giàn tre hoặc cây tựa sống.
Gần nguồn nước cho dương xỉ. Rau dớn ưa ven mương, ven ao, chỗ ẩm quanh năm.
Đất vùng núi đá vôi cho rau sắng. Rau sắng quen đất nhiều canxi; đất chua có thể cần bón vôi nhẹ.
Tránh gió khô. Hàng rào cây quanh khu trồng giữ ẩm không khí.
Không phun thuốc diệt cỏ. Rau rừng nhạy cảm, và mất luôn giá trị sạch của sản phẩm.
Trồng xen nhiều loài. Mô phỏng tầng rừng: cây cao che, cây bụi, rau, dây leo.
Nhân giống không phá rừng
Gieo hạt. Nhiều loài như rau sắng nhân từ hạt; hạt rừng thường nảy mầm chậm và không đều.
Giâm hom. Bò khai và nhiều dây leo giâm hom được; chọn đoạn bánh tẻ, giữ ẩm trong bóng râm.
Chiết cành. Cây thân gỗ có thể chiết, cho cây giống giữ đặc tính cây mẹ.
Tách bụi. Dương xỉ như rau dớn có thể tách từ bụi lớn trong vườn.
Mua cây từ vườn ươm. Chọn nơi nhân giống, không bán cây đào từ rừng.
Không đào cây rừng. Đào cây rừng làm cạn nguồn tự nhiên, cây đào về cũng thường chết.
Lấy hom từ cây vườn nhà khác. Trao đổi giữa các hộ đã trồng thành công.
Ươm trong bầu. Cây con ươm trong bầu tới khi đủ khoẻ mới trồng ra vườn.
Đất ươm có đất rừng. Trộn một ít đất mùn dưới gốc cây cùng loài giúp mang theo nấm rễ.
Ghi lại tỉ lệ sống. Mỗi cách nhân giống cho tỉ lệ khác nhau, ghi để lần sau chọn cách tốt.
Kiên nhẫn. Nhiều loài mất vài tháng mới ra rễ hoặc nảy mầm.
Thu hái sao cho cây còn sống lâu
Người hái rau rừng ngoài tự nhiên thường hái hết, vì không biết lần sau có quay lại được không. Trong vườn thì khác: cây là của mình, hái đúng cách thì cây cho ngọn liên tục nhiều năm.
Với rau ăn ngọn như rau sắng, bò khai, chỉ hái phần ngọn non, chừa lại vài lá bên dưới để cây quang hợp và bật chồi mới. Không bẻ cả cành. Để cây nghỉ giữa các lần hái; dấu hiệu cần nghỉ là ngọn mới nhỏ dần, lá mỏng.
Với dương xỉ như rau dớn, hái lá non còn cuộn, chừa lại lá già trên bụi. Bụi bị hái sạch lá già sẽ yếu dần.
Mùa khô nhiều loài tự nghỉ, ra ít ngọn. Đừng tưới phân để ép. Đây cũng là lúc để cây hồi sức cho mùa sau. Người trồng lâu năm thường nói rau rừng chỉ cho nhiều khi mình đừng tham.
Bán rau rừng trồng: nói thật với khách
Nói rõ là rau trồng. Gọi rau trồng là rau rừng hái tự nhiên là lừa khách.
Giải thích cách trồng. Trồng dưới tán, không phân hoá học là câu chuyện đáng kể.
Chấp nhận vị có thể khác. Mời khách nếm thử, lắng nghe nhận xét.
Giữ tươi. Rau rừng ngọn non héo nhanh; thu buổi sáng, giữ mát, giao sớm.
Đóng gói thoáng. Túi kín làm rau hấp hơi, đen lá.
Bán theo mùa. Không ép cây ra rau trái mùa.
Tìm khách hiểu giá trị. Nhà hàng đặc sản, khách du lịch, người xa quê.
Không hứa công dụng chữa bệnh. Nhiều rau rừng được truyền miệng là thuốc; người bán không nên quảng cáo điều đó.
Ghi nguồn gốc. Tên vườn, vùng trồng giúp khách tin và quay lại.
Hợp tác nhóm hộ. Một hộ khó có đủ hàng đều; nhóm vài hộ dễ giữ khách hơn.
Giữ giá trị vùng. Rau sắng vùng núi đá vôi khác rau sắng trồng nơi khác; đừng lấy tên vùng cho hàng nơi khác.
Câu hỏi thường gặp
Rau sắng trồng bao lâu thì thu hoạch?
Rau sắng lớn chậm, thường phải vài năm mới hái được nhiều. Hỏi các hộ đã trồng ở vùng Mỹ Đức hoặc vùng núi đá vôi gần mình để có con số sát thực tế.
Rau rừng trồng ở đồng bằng có được không?
Một số loài thích nghi được nếu có bóng râm và đất tốt, nhưng loài quen khí hậu mát vùng cao thường khó sống ở đồng bằng nóng. Trồng thử vài cây trước khi làm nhiều.
Rau rừng có cần phun thuốc sâu không?
Rau rừng trồng đúng điều kiện thường ít sâu bệnh. Nếu có sâu, ưu tiên bắt tay, ngắt bỏ và biện pháp sinh học; nếu buộc phải dùng thuốc thì đọc nhãn và tuân thủ thời gian cách ly.
Hái rau rừng ngoài tự nhiên có bị cấm không?
Tuỳ khu rừng và loài, một số nơi có quy định hạn chế khai thác lâm sản ngoài gỗ. Hỏi kiểm lâm hoặc ban quản lý rừng địa phương.
Rau dớn có ăn sống được không?
Nhiều loài dương xỉ ăn được thường được luộc hoặc xào chín trước khi ăn. Nếu có thắc mắc về an toàn thực phẩm của loài cụ thể, hãy hỏi người có chuyên môn.
