Giống địa phương đáng giữ vì chúng đã thích nghi với đất, khí hậu và sâu bệnh của vùng qua nhiều thế hệ, và thường mang hương vị đặc trưng làm nên tên tuổi sản vật. Để giữ mà không thoái hoá, cần chọn giống từ nhiều cây khoẻ chứ không phải vài cây, cách ly để tránh lai tạp với giống khác, và phơi cất hạt thật khô, mát.
Nhiều giống nếp, ngô, rau, gà, lợn địa phương đã biến mất khỏi nhiều làng chỉ trong một thế hệ. Không ai quyết định bỏ chúng, chỉ là mỗi năm một nhà chuyển sang giống lai năng suất hơn, đến khi không còn ai giữ hạt.
Giống địa phương có gì mà giống lai không có?
Giống lai thương mại được chọn tạo để cho năng suất cao trong điều kiện đầy đủ phân, nước, thuốc. Trong điều kiện đó, chúng thường thắng. Nhưng ở những nơi đất nghèo, nước thiếu, thời tiết thất thường, giống địa phương có khi lại đứng vững hơn, vì chúng đã sống sót qua những điều kiện như vậy qua nhiều đời.
Giống địa phương thường không đồng đều như giống lai. Trong một ruộng lúa nương cổ truyền, cây cao thấp khác nhau, chín sớm muộn khác nhau. Người làm quen giống lai thấy như vậy là lộn xộn, nhưng chính sự không đồng đều đó giúp ruộng không mất trắng khi gặp một đợt sâu hay hạn: luôn có một phần chịu được.
Hương vị là lý do thứ hai. Nhiều sản vật được nhớ tới vì giống: nếp thơm, gà đồi, lợn bản, rau cải mèo. Thay giống là thay luôn hương vị, và sản vật chỉ còn cái tên.
Lý do thứ ba là quyền tự chủ. Giống lai thế hệ đầu thường phải mua mới mỗi vụ, vì để giống lại thì đời sau phân ly, không giữ được đặc tính. Giống địa phương thụ phấn tự do thì người trồng tự để giống được.
Vì sao giống tự để hay bị thoái hoá?
Chọn từ quá ít cây. Để giống từ vài cây, sau vài đời quần thể hẹp dần, cây yếu đi.
Chọn cây to nhất bất kể sức khoẻ. Cây to có khi được đặt ở chỗ đất tốt, không phải vì giống tốt.
Lai tạp với giống khác. Ngô, bí, cải thụ phấn chéo, trồng gần giống khác là lai.
Hạt mang bệnh. Một số bệnh truyền qua hạt, để giống từ cây bệnh là lan bệnh sang vụ sau.
Phơi không đủ khô. Hạt ẩm mất sức nảy mầm, dễ mốc.
Cất nơi nóng ẩm. Gác bếp khô là tốt, góc nhà ẩm là hỏng.
Để giống quá lâu. Sức nảy mầm giảm theo thời gian, nhất là hạt nhiều dầu.
Chọn giống sớm quá. Thu hạt khi chưa chín hẳn, hạt lép, yếu.
Chỉ một nhà giữ. Một lần mất mùa hay một đám cháy là mất giống.
Vô tình chọn ngược. Bán quả đẹp, để giống quả xấu còn lại qua nhiều đời làm giống xuống cấp.
Không ghi lại nguồn gốc. Không biết giống từ đâu, trồng mấy đời, lẫn lộn giữa các nhà.
Chọn cây làm giống đúng cách
Chọn nhiều cây. Lấy hạt từ nhiều cây khoẻ trong ruộng, trộn lại, giữ đa dạng di truyền.
Đánh dấu từ sớm. Buộc dây đánh dấu cây làm giống khi đang lớn, không đợi lúc thu hoạch.
Chọn theo nhiều tiêu chí. Khoẻ, không bệnh, đúng đặc điểm giống, chín đúng thời vụ, chịu được điều kiện khó.
Không chọn cây ở rìa ruộng. Cây rìa dễ bị lai với ruộng bên cạnh.
Cách ly giống thụ phấn chéo. Trồng xa giống khác, hoặc lệch thời gian ra hoa, hoặc trùm túi hoa.
Để quả chín hẳn trên cây. Bí, dưa, ớt để chín già mới lấy hạt.
Vật nuôi cũng vậy. Chọn con giống từ nhiều cha mẹ, tránh giao phối cận huyết.
Luân phiên con đực giống. Trao đổi gà trống, lợn đực giữa các nhà trong làng giảm cận huyết.
Ghi đặc điểm. Ghi chiều cao, thời gian chín, mùi vị để theo dõi qua các đời.
Trồng khảo nghiệm. Mỗi vài năm, trồng thử giống mình giữ cạnh giống gốc từ nhà khác để so.
Hỏi người già. Người già trong làng thường biết đặc điểm chuẩn của giống cũ.
Phơi, cất và giữ giống tập thể
Hạt giống phải khô trước khi cất. Phơi dưới nắng nhẹ, tránh nắng gắt trên nền xi măng nóng, vì nhiệt quá cao có thể làm chết phôi. Cắn thử một hạt, thấy cứng giòn là khô. Hạt dầu như lạc, vừng cần cẩn thận hơn vì dễ ôi.
Cất trong lọ kín, chum sành, chai thuỷ tinh, túi hút ẩm, để nơi khô mát. Gác bếp là cách truyền thống hiệu quả vì khói và hơi nóng giữ khô, xua mọt. Ở nhà hiện đại, một ngăn tủ lạnh dành riêng cho hạt khô trong lọ kín cũng là lựa chọn tốt.
Mỗi lọ ghi tên giống, năm thu, nhà giữ. Trước mỗi vụ, thử nảy mầm một nắm nhỏ trên khăn ẩm để biết tỉ lệ sống, từ đó quyết định gieo dày hay thưa.
Giữ giống bền nhất là giữ tập thể. Nhiều nơi lập ngân hàng hạt giống cộng đồng: mỗi nhà góp một phần hạt, ai mượn thì trả lại gấp rưỡi sau vụ. Khi một nhà mất giống, làng vẫn còn. Hội phụ nữ, hợp tác xã, trường học đều có thể là nơi giữ ngân hàng này.
Giống vật nuôi địa phương: giữ khó hơn giữ hạt
Không cất vào lọ được. Giống vật nuôi phải giữ bằng đàn sống, tốn chuồng, tốn thức ăn mỗi ngày.
Đàn quá nhỏ dễ cận huyết. Một nhà vài con gà mái một con trống, sau vài năm gà nhỏ con, ấp nở kém.
Trao đổi con đực giữa các nhà. Cách làng xưa vẫn làm, giữ máu tươi cho đàn.
Tránh để lai với giống ngoại. Gà ngoại thả chung thì chỉ vài năm đàn đã lai hết.
Chọn con mái đẻ đều, nuôi con khéo. Đặc tính làm mẹ là thứ giống địa phương hơn hẳn giống công nghiệp.
Ghi phả hệ đơn giản. Đánh dấu chân, ghi con nào của mẹ nào, giúp tránh ghép cận huyết.
Giữ số lượng tối thiểu. Nhiều cá thể từ nhiều dòng tốt hơn một đàn lớn từ một cặp bố mẹ.
Tiêm phòng đầy đủ. Một đợt dịch có thể xoá sạch giống quý; hỏi thú y lịch tiêm.
Tìm thị trường cho sản phẩm. Giống chỉ được giữ khi nuôi có lợi; gà, lợn bản địa cần người mua hiểu giá trị.
Liên kết nhiều nhà. Nhóm hộ cùng giữ một giống an toàn hơn một nhà giữ một mình.
Hỏi cơ sở giống. Một số trung tâm giống vật nuôi có chương trình bảo tồn, có thể hỗ trợ con giống thuần.
Câu hỏi thường gặp
Giống lai F1 có để giống lại được không?
Để được nhưng cây đời sau thường phân ly, không giống cây mẹ, năng suất và chất lượng không đều. Muốn tự để giống thì nên dùng giống thụ phấn tự do hoặc giống địa phương.
Hạt giống cất được bao lâu?
Tuỳ loại hạt và cách cất, có loại giữ được vài năm, có loại chỉ một hai năm. Thử nảy mầm trước mỗi vụ là cách chắc chắn nhất.
Làm sao biết giống địa phương còn thuần?
So với đặc điểm mô tả của người lớn tuổi, so với ruộng giống ở nhà khác cùng làng. Nếu trong ruộng xuất hiện nhiều cây khác lạ, có thể giống đã bị lai.
Có nơi nào lưu giữ giống quốc gia không?
Việt Nam có các cơ sở nghiên cứu lưu giữ nguồn gen cây trồng và vật nuôi. Liên hệ phòng kinh tế xã hoặc trường đại học nông nghiệp để được hướng dẫn nếu muốn gửi hoặc xin giống.
Giống địa phương năng suất thấp có nên giữ không?
Nên giữ ít nhất một phần, vì giá trị của chúng nằm ở khả năng thích nghi, hương vị và đa dạng di truyền. Nhiều giống địa phương trở thành sản vật có giá khi được kể đúng câu chuyện.
