Vườn cây chống được úng khi nước mưa có đường thoát nhanh ra khỏi vùng rễ: rãnh thoát giữa hàng, mô hoặc luống cao cho cây nhạy úng, cửa xả nối ra mương chung, và đất có cấu trúc tốt để nước thấm xuống thay vì đọng lại. Sau mỗi lần ngập phải xử lý kịp thời, vì rễ thiếu oxy vài ngày là bắt đầu thối.
Những năm gần đây, mưa cực đoan dồn vào vài ngày ngày càng hay gặp ở miền Trung và Tây Nguyên. Vườn sầu riêng, bơ, tiêu vốn chịu úng kém, chết loang lổ sau một đợt mưa lớn dù trước đó vẫn xanh tốt.
Úng giết rễ bằng cách nào?
Rễ cây cần thở. Trong đất bình thường, các khe hở giữa hạt đất chứa không khí, rễ lấy oxy từ đó. Khi đất ngập nước, nước chiếm hết khe hở, oxy cạn dần trong vài giờ đến vài ngày, tuỳ nhiệt độ. Rễ ngạt, ngừng hút nước và dinh dưỡng, dù đang đứng trong nước.
Nghịch lý là cây bị úng thường biểu hiện giống cây thiếu nước: lá héo, vàng, rụng. Người trồng không hiểu lại tưới thêm hoặc bón thêm, làm tình hình tệ hơn.
Đất thiếu oxy còn tạo điều kiện cho các loại nấm và vi sinh vật gây thối rễ phát triển mạnh. Với sầu riêng, tiêu, bơ, bệnh thối rễ do nấm là kẻ giết cây phổ biến sau đợt mưa lớn. Nấm có sẵn trong đất, úng chỉ là cơ hội để chúng bùng lên.
Mức chịu úng khác nhau giữa các cây. Lúa, rau muống, sen sống được trong nước. Chuối, bưởi chịu úng ngắn ngày. Sầu riêng, bơ, đu đủ, tiêu rất nhạy, chỉ vài ngày ngập đã có thể chết. Vì vậy thiết kế thoát nước phải dựa trên cây nhạy nhất trong vườn.
Thiết kế thoát nước cho vườn
Đi vườn lúc mưa lớn. Quan sát nước chảy về đâu, đọng ở đâu; đó là bản đồ thật của vườn.
Làm mô cho cây nhạy úng. Trồng sầu riêng, bơ trên mô đất cao giúp cổ rễ luôn khô.
Rãnh thoát giữa hàng. Rãnh nối với nhau và dẫn ra mương chính, có độ dốc để nước không đọng.
Mương gom quanh vườn. Chặn nước từ vườn bên cạnh, đường sá chảy vào.
Cửa xả ra mương chung. Không có đường ra thì rãnh chỉ là nơi chứa nước.
Tránh đào rãnh sát gốc. Đào rãnh cắt rễ gây hại; đào ở giữa hàng.
Làm luống cao cho rau. Rau trên luống cao nhanh ráo sau mưa.
Cỏ trên bờ rãnh. Giữ bờ rãnh không sạt khi nước chảy mạnh.
Nạo vét trước mùa mưa. Rãnh đầy lá, bùn thì không thoát được.
Thoát nước ngầm. Nơi mạch nước ngầm cao, có thể cần ống thoát ngầm; hỏi người có chuyên môn.
Nối với hàng xóm. Thoát nước ra đâu phải thống nhất, tránh đẩy nước sang vườn người khác.
Đất nén chặt: nguyên nhân úng ít ai để ý
Có những vườn không ở chỗ trũng mà vẫn úng. Nguyên nhân thường là đất bị nén chặt ở tầng dưới, do nhiều năm máy móc, xe cộ chạy trong vườn, hoặc làm đất lúc ướt. Nước thấm tới lớp nén thì dừng lại, đọng thành một tầng nước treo quanh rễ.
Kiểm tra bằng cách đào một hố ở nơi hay đọng nước, nhìn thành hố xem có lớp đất cứng, màu xám hoặc có đốm gỉ không. Cắm thanh sắt xuống, chỗ bị chặn lại là lớp nén.
Cải thiện bằng cách tăng chất hữu cơ, trồng cây có rễ khoẻ phá lớp nén như cỏ vetiver, cây họ đậu rễ cọc, và hạn chế xe vào vườn lúc đất ướt. Ở vườn mới, có thể cày xới sâu một lần trước khi trồng.
Phủ gốc và thảm cỏ giúp đất mặt không bị hạt mưa đập tạo váng. Váng mặt đất cũng là một lớp chặn nước, làm nước chảy tràn thay vì thấm.
Ngay sau khi nước rút
Khơi thông rãnh. Tháo nước đọng càng sớm càng tốt.
Không đi lại trên đất ướt. Dẫm lên đất sũng làm nén chặt thêm.
Cào bỏ bùn phủ gốc. Lớp bùn dày trên cổ rễ làm rễ ngạt thêm.
Kiểm tra rễ. Đào nhẹ vài chỗ, rễ nâu đen, mềm, mùi hôi là rễ thối.
Không bón phân ngay. Chờ cây ra rễ mới.
Tỉa bớt tán, bớt trái. Giảm nhu cầu nước cho bộ rễ đang yếu.
Xử lý nấm bệnh rễ. Hỏi cán bộ bảo vệ thực vật về chế phẩm, thuốc phù hợp; đọc nhãn và tuân thủ thời gian cách ly.
Dùng chế phẩm đối kháng. Nấm Trichoderma thường được khuyến cáo bổ sung cho đất sau ngập.
Chống đổ. Cây bị lỏng gốc sau ngập cần cọc chống.
Ghi lại cây nào chết. Vị trí cây chết cho biết chỗ cần cải tạo thoát nước.
Không trồng dặm ngay chỗ cũ. Chờ đất khô, xử lý mầm bệnh rồi mới trồng lại.
Chọn cây và cách trồng cho vùng hay ngập
Cây chịu úng tốt hơn. Vùng trũng hay ngập nên chọn cây chịu úng khá như bưởi, dừa, chuối, mận.
Gốc ghép chịu úng. Hỏi về gốc ghép có khả năng chịu úng tốt hơn cho loại cây mình trồng.
Không trồng cây nhạy úng chỗ trũng. Sầu riêng, bơ, tiêu nên ở chỗ cao nhất vườn.
Trồng trên mô, trên liếp. Kiểu lên liếp của miền Tây là cách thích ứng lâu đời với nước.
Kết hợp mương nuôi cá. Mương thoát nước kiêm ao nuôi cá khi đủ sâu.
Đa dạng cây. Không trồng toàn cây nhạy úng.
Tránh cây con mùa mưa. Cây mới trồng chưa có rễ sâu, rất dễ chết úng.
Theo dõi dự báo mưa. Chuẩn bị khơi rãnh trước đợt mưa lớn được báo.
Bảo hiểm nông nghiệp. Nếu có, tìm hiểu các gói bảo hiểm cho rủi ro thiên tai.
Chia sẻ kinh nghiệm vùng. Người già trong làng biết năm nào nước lên tới đâu.
Tính trường hợp xấu. Thiết kế cho trận mưa lớn nhất từng thấy, không chỉ mưa bình thường.
Câu hỏi thường gặp
Cây sầu riêng ngập bao lâu thì chết?
Sầu riêng rất nhạy úng, ngập vài ngày có thể gây thối rễ nặng, nhưng mức thiệt hại còn tuỳ tuổi cây, nhiệt độ và bệnh trong đất. Thoát nước càng sớm càng tốt và theo dõi rễ sau khi nước rút.
Vôi có giúp chống úng không?
Vôi không làm nước thoát nhanh hơn. Một số người bón vôi sau ngập để cải thiện độ chua và hạn chế nấm, nhưng nên đo độ chua và hỏi kỹ thuật viên trước.
Làm mô cao bao nhiêu là đủ?
Tuỳ mực nước thường ngập và độ thoát nước của đất. Mô cần đủ cao để cổ rễ không bị ngập trong những trận mưa lớn thường gặp ở vùng mình.
Úng có làm cây rụng lá không?
Có, rễ ngạt không hút được nước nên lá héo, vàng và rụng. Đừng nhầm với thiếu nước mà tưới thêm.
Có nên phun phân bón lá cho cây sau ngập?
Một số kỹ thuật viên khuyên phun phân bón lá liều nhẹ để hỗ trợ cây khi rễ yếu. Hỏi cán bộ khuyến nông về loại và liều phù hợp, và chỉ làm khi thời tiết đã ổn định.
