Khi mưa, rét và nắng nóng không còn đến đúng mùa như trước, người trồng cần dời lịch gieo trồng dựa trên dự báo và số liệu thực tế của chính vùng mình, chọn giống ngắn ngày hoặc giống chịu hạn, chịu mặn, chịu úng, và chia rủi ro bằng cách gieo nhiều đợt, trồng nhiều loại. Lịch thời vụ cha ông để lại vẫn quý, nhưng cần được kiểm lại mỗi năm.
Nhiều người trồng ở miền Bắc kể mạ gieo đúng lịch cũ bị rét muộn làm chết, ở miền Trung lúa trổ đúng lúc mưa trái mùa. Không phải lịch cũ sai, mà là thời tiết đã lệch khỏi khuôn mà lịch cũ được xây dựng.
Vì sao lịch thời vụ cũ không còn chắc chắn?
Lịch thời vụ truyền thống là kết quả của nhiều thế hệ quan sát. Nó chỉ ra khoảng thời gian mà trong phần lớn các năm, thời tiết thuận cho mỗi giai đoạn của cây: gieo lúc đất đủ ẩm, trổ bông lúc tránh được rét và bão, thu hoạch trước mưa lũ.
Khi khí hậu thay đổi, những khoảng an toàn đó dịch chuyển và hẹp lại. Mùa mưa có thể tới muộn hoặc sớm, các đợt nắng nóng, rét đậm, mưa cực đoan xuất hiện ngoài thời điểm quen thuộc. Một năm thuận, một năm trái, khó đoán hơn trước.
Không có nghĩa là mọi năm đều bất thường. Mà là rủi ro của việc cứ làm theo lịch cũ đã cao hơn. Người trồng thông minh không bỏ lịch cũ, mà dùng nó làm khung, rồi điều chỉnh theo dự báo và theo ghi chép của chính mình.
Cơ quan nông nghiệp địa phương thường ban hành khung lịch thời vụ cho từng vụ, dựa trên dự báo khí tượng và điều kiện thuỷ lợi. Theo dõi các khuyến cáo này, nhất là vùng lúa có lịch xuống giống tập trung để né rầy hoặc né mặn.
Dùng dự báo thời tiết cho đúng
Phân biệt dự báo ngắn và dài. Dự báo vài ngày khá tin cậy; dự báo mùa chỉ cho xu hướng, không cho ngày cụ thể.
Dùng nguồn chính thức. Trung tâm khí tượng thuỷ văn quốc gia và tỉnh là nguồn đáng tin.
Đọc dự báo mùa như xác suất. Mùa khô có khả năng dài hơn bình thường nghĩa là nên chuẩn bị, không phải chắc chắn sẽ hạn.
Dự báo ngắn cho việc gấp. Hoãn phun, hoãn bón, tranh thủ thu hoạch trước mưa.
Theo dõi cảnh báo rét, nóng, mưa lớn. Cảnh báo sớm cho thời gian chuẩn bị.
Thông báo mặn, lũ. Vùng đồng bằng theo dõi thông báo độ mặn và mực nước.
Kết hợp quan sát địa phương. Dự báo vùng rộng có thể khác tiểu khí hậu thung lũng, sườn đồi của mình.
Ghi lại dự báo và thực tế. So sánh giúp biết dự báo đúng tới đâu cho vùng mình.
Nhóm tin nhắn thôn xóm. Chia sẻ cảnh báo nhanh cho người lớn tuổi không dùng điện thoại nhiều.
Đừng tin tin đồn thời tiết. Những lời đồn năm nay hạn lớn không có nguồn cần kiểm chứng.
Hỏi cán bộ khuyến nông. Họ thường có khuyến cáo lịch thời vụ cụ thể cho từng vụ.
Chọn giống thích ứng
Giống ngắn ngày. Rút ngắn thời gian cây trên đồng, né được giai đoạn rủi ro.
Giống chịu hạn. Cho vùng thiếu nước tưới, mùa mưa đến muộn.
Giống chịu mặn. Cho vùng ven biển, đồng bằng bị xâm nhập mặn.
Giống chịu ngập. Một số giống lúa chịu được ngập ngắn ngày.
Giống chịu nhiệt. Rau, lúa trổ trong mùa nóng cần giống chịu nhiệt tốt.
Giống chịu rét. Cho vụ đông xuân miền Bắc, vùng cao.
Hỏi nguồn giống được công nhận. Giống có trong danh mục, mua ở nơi uy tín.
Thử trên diện tích nhỏ. Giống mới trồng thử một phần trước khi thay cả ruộng.
Giữ giống địa phương. Giống địa phương có thể có khả năng chống chịu chưa được khai thác.
Không chạy theo năng suất cao nhất. Giống năng suất cao nhưng nhạy rủi ro có thể mất trắng năm xấu.
Đa dạng giống trong một ruộng. Hai ba giống khác thời gian chín giảm rủi ro mất cả vụ.
Chia rủi ro thay vì đặt cược một lần
Khi thời tiết khó đoán, cách an toàn là không đặt cả mùa vụ vào một thời điểm, một giống, một loại cây. Gieo rau thành nhiều đợt cách nhau một hai tuần, đợt này hỏng thì còn đợt sau. Trồng vài giống lúa có thời gian sinh trưởng khác nhau để không trổ cùng lúc.
Với cây lâu năm không thể dời lịch, chia rủi ro bằng cách trồng nhiều loại cây trong vườn, kết hợp chăn nuôi, ao cá. Năm này cây này mất mùa, cây kia vẫn còn.
Chia rủi ro có giá: năng suất trung bình có thể thấp hơn so với dồn hết vào một giống tốt nhất trong năm thuận. Nhưng trong năm xấu, nó là khác biệt giữa có thu và mất trắng. Người trồng nhỏ, ít vốn dự phòng, thường có lợi hơn khi chọn sự ổn định.
Cũng cần chia rủi ro về tài chính: không vay lớn cho một vụ, có một khoản dự phòng, tìm hiểu các chương trình bảo hiểm nông nghiệp nếu có ở địa phương.
Ghi chép của chính mình là dữ liệu quý nhất
Trạm khí tượng gần nhất có thể cách vườn mình nhiều cây số, ở độ cao khác. Tiểu khí hậu mỗi thung lũng, mỗi sườn đồi mỗi khác. Không ai hiểu thời tiết vườn mình bằng chính người ở đó, nếu người ấy chịu ghi lại.
Một cuốn sổ đơn giản: ngày mưa đầu mùa, ngày rét đậm đầu tiên, ngày nắng nóng gay gắt, ngày gieo, ngày trổ, ngày thu hoạch, năng suất. Thêm một cái nhiệt kế và một cái ống đo mưa đơn giản nếu có điều kiện.
Sau năm năm, nhìn lại cuốn sổ sẽ thấy xu hướng: mùa mưa có muộn dần không, rét có đến muộn hơn không, vụ nào hay gặp rủi ro gì. Đó là cơ sở để tự điều chỉnh lịch thời vụ cho vườn mình, chính xác hơn bất kỳ lịch chung nào.
Chia sẻ sổ ghi với hàng xóm, với hợp tác xã. Dữ liệu của nhiều người trong một vùng là tài sản mà không trạm khí tượng nào có được.
Câu hỏi thường gặp
Có nên gieo sớm hơn lịch để né rủi ro?
Tuỳ rủi ro chính của vùng: gieo sớm có thể né mặn, né lũ cuối vụ, nhưng có thể gặp hạn đầu vụ hoặc rét. Theo khuyến cáo lịch thời vụ của địa phương và ghi chép của chính mình.
Giống lúa chịu mặn có trồng được ở vùng không mặn không?
Được, nhưng giống chịu mặn chưa chắc cho năng suất hay chất lượng tốt nhất ở vùng không mặn. Chọn giống theo rủi ro thực tế của vùng.
Làm sao biết năm nay mùa mưa đến muộn?
Theo dõi dự báo mùa của cơ quan khí tượng và quan sát địa phương. Dự báo mùa chỉ cho xu hướng, nên vẫn cần chuẩn bị cho nhiều khả năng.
Biến đổi khí hậu có làm mất hẳn một số cây trồng ở vùng tôi không?
Có thể làm một số cây khó trồng hơn ở một số vùng theo thời gian. Theo dõi và thử nghiệm dần các cây, giống thích ứng hơn thay vì chờ đến khi mất mùa liên tiếp.
Bảo hiểm nông nghiệp có đáng mua không?
Tuỳ gói, mức phí và rủi ro vườn mình gặp. Hỏi kỹ điều kiện bồi thường và tham khảo người đã từng được bồi thường trước khi quyết định.
