Cây trồng vượt qua đợt nắng nóng kéo dài khi đất giữ đủ ẩm ở vùng rễ, tán lá được che bớt nắng gắt buổi trưa, tưới đúng giờ, và người trồng tránh bón phân, phun thuốc hay cắt tỉa mạnh vào lúc nóng nhất. Chuẩn bị trước khi đợt nóng tới, như phủ gốc và căng lưới, hiệu quả hơn nhiều so với cố cứu khi cây đã héo rũ.
Ở miền Trung, mùa gió Lào khô nóng làm rau cháy lá chỉ sau vài ngày. Ở Tây Nguyên và Nam Bộ, những đợt nóng bất thường kéo dài ngày càng hay gặp, làm cây ăn trái rụng hoa, rụng quả non.
Nóng hại cây theo những cách nào?
Lá cây tự làm mát bằng cách thoát hơi nước qua khí khổng, giống như người đổ mồ hôi. Khi đất đủ ẩm, rễ hút nước kịp, lá giữ được nhiệt độ thấp hơn không khí. Khi đất khô hoặc không khí quá khô nóng, cây đóng khí khổng để giữ nước, và lá bắt đầu nóng lên.
Lá nóng quá mức thì quang hợp gần như ngừng lại, các protein và màng tế bào bắt đầu hỏng. Vết cháy thường xuất hiện ở phía lá hứng nắng trực tiếp buổi chiều. Quả cũng bị cháy nắng, vỏ bạc hoặc nâu, thịt quả bên dưới hỏng.
Nóng cũng ảnh hưởng tới hoa. Hạt phấn nhiều loại cây mất sức sống khi nhiệt độ quá cao, hoa nở mà không đậu quả. Cà chua, ớt, dưa, nhiều loại cây ăn trái rụng hoa hàng loạt trong đợt nóng.
Rễ cũng chịu. Mặt đất trần giữa trưa nóng hơn không khí nhiều, rễ tơ ở lớp mặt có thể chết. Đây là lý do lớp phủ gốc quan trọng không kém tưới nước.
Chuẩn bị trước đợt nóng
Phủ gốc dày. Rơm, lá khô, cỏ khô phủ kín đất quanh gốc và trên luống rau.
Tưới sâu trước đợt nóng. Tưới đẫm vài ngày trước để đất tích đủ ẩm ở tầng sâu.
Căng lưới che. Lưới che một phần ánh nắng giúp rau và cây con; chọn mức che vừa, không quá tối.
Che hướng tây. Nắng chiều gay gắt nhất; che phía tây của luống, của cây non.
Trồng cây che tạm. Hàng ngô, đậu leo, chuối ở phía tây luống rau tạo bóng.
Hoãn trồng cây con mới. Cây con vừa trồng chịu nóng kém nhất.
Chọn giống chịu nhiệt. Rau mùa hè nên dùng giống được khuyến cáo chịu nóng.
Không bón thúc trước đợt nóng. Cây ra đọt non mềm dễ cháy.
Kiểm tra hệ thống tưới. Béc tắc, ống rò phải sửa trước khi cần.
Trữ nước. Đợt nóng thường đi cùng thiếu nước; bồn, ao đầy trước.
Theo dõi dự báo. Cơ quan khí tượng thường cảnh báo trước các đợt nắng nóng.
Tưới lúc nào, tưới thế nào khi nóng?
Sáng sớm là thời điểm tưới tốt nhất: nước kịp thấm, cây có đủ nước bước vào giờ nóng, lá khô nhanh nên ít bệnh. Chiều mát cũng được, nhưng với rau ăn lá thì tưới muộn làm lá ướt qua đêm, dễ bệnh nấm.
Tưới giữa trưa không làm cây chết như lời đồn, nhưng phần lớn nước bốc hơi, lại có thể làm rễ lớp mặt bị sốc do nước nóng trong ống. Nếu bắt buộc tưới trưa vì cây héo rũ, tưới gốc, để nước trong ống chảy bớt cho mát rồi mới tưới.
Tưới sâu, ít lần thay vì tưới nông nhiều lần. Tưới nông khiến rễ chỉ ở lớp mặt, lớp mặt lại nóng nhất. Tưới sâu khuyến khích rễ đi xuống lớp mát hơn.
Phun nước lên lá để làm mát có tác dụng ngắn, hợp với nhà lưới, rau non khi không khí rất khô. Nhưng phun nhiều lần trong ngày dễ gây bệnh lá và tốn nước. Với cây ăn trái lớn, giữ ẩm đất quan trọng hơn phun lá.
Những việc không nên làm lúc nóng nhất
Bón phân hoá học. Rễ đang căng thẳng, phân làm tăng nồng độ muối, dễ cháy rễ.
Phun thuốc giữa trưa. Lá dễ cháy, thuốc bay hơi nhanh; nếu cần phun, phun chiều mát, đọc nhãn và tuân thủ thời gian cách ly.
Cắt tỉa mạnh. Mở tán làm cành, quả bên trong bị nắng đốt.
Làm cỏ trắng gốc. Lộ đất ra nắng, mất lớp che.
Cày xới. Đất xới mất ẩm rất nhanh.
Trồng dặm. Cây con mới trồng dễ chết.
Di chuyển chậu cây ra nắng. Cây chậu nóng rất nhanh.
Tưới nước nóng trong ống. Xả bớt nước đọng trong ống phơi nắng trước khi tưới gốc.
Để đất trần giữa hàng. Giữ cỏ thấp hoặc phủ rơm.
Ép cây ra hoa. Hoa nở trong nóng dễ rụng, uổng công.
Bỏ vườn không đi thăm. Đợt nóng cần đi vườn thường xuyên hơn để xử lý sớm.
Nhận biết và xử lý cây bị sốc nhiệt
Lá héo buổi trưa, hồi buổi chiều. Phản ứng bình thường; chỉ cần giữ ẩm.
Héo tới sáng hôm sau. Cây thiếu nước thật hoặc rễ hỏng; tưới sâu và kiểm tra rễ.
Lá cháy mảng phía tây. Cháy nắng; che bớt và giữ lá còn lại.
Quả có vết bạc, nâu. Cháy nắng quả; bao quả hoặc che.
Hoa rụng hàng loạt. Do nóng; không nên phun kích thích ngay, chờ thời tiết dịu.
Đọt non xoăn khô. Nóng và khô; giữ ẩm, che.
Không cắt lá cháy ngay. Lá cháy vẫn che bóng cho phần còn lại; tỉa sau khi hết đợt nóng.
Không bón phân để cứu. Chờ cây ra đọt mới rồi mới bón nhẹ.
Bổ sung lớp phủ. Nếu phủ chưa đủ, thêm ngay.
Ghi lại cây nào chịu tốt. Giống và vị trí cây chịu nóng tốt là thông tin quý cho lần trồng sau.
Hỏi khuyến nông khi cây chết hàng loạt. Có thể có nguyên nhân khác đi kèm như bệnh rễ.
Câu hỏi thường gặp
Lưới che nắng nên che bao nhiêu phần trăm?
Rau ăn lá thường hợp lưới che mức vừa, không quá tối. Che quá dày làm cây vống, nhạt màu; nên thử và quan sát cây của mình.
Tưới nước giữa trưa có làm cây chết không?
Tưới giữa trưa không trực tiếp làm cây chết, nhưng lãng phí nước và nước nóng trong ống có thể gây sốc. Nếu cây héo rũ thì vẫn nên tưới gốc thay vì chờ.
Có nên phun chất chống nóng cho cây?
Có một số sản phẩm quảng cáo giúp cây chịu nóng, hiệu quả khác nhau. Giữ ẩm đất, phủ gốc và che nắng là những biện pháp nền tảng nên làm trước.
Rau nào chịu nóng tốt?
Rau muống, mồng tơi, rau dền, mướp, đậu đũa, khổ qua thường chịu nóng tốt hơn cải, xà lách. Chọn giống được khuyến cáo cho vụ hè ở vùng mình.
Nắng nóng có làm cây ăn trái mất mùa không?
Nóng vào lúc cây ra hoa, đậu quả có thể làm rụng nhiều và giảm năng suất. Giữ ẩm, che tán và không ép ra hoa vào mùa nóng nhất giúp giảm thiệt hại.
